16:1 أَتَىٰٓ أَمۡرُ ٱللَّهِ فَلَا تَسۡتَعۡجِلُوهُۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ ﴿1﴾ أَتَىٰٓ أَمۡرُ ٱللَّهِ فَلَا تَسۡتَعۡجِلُوهُۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ
ﷲ ގެ أمر ފުޅު އަތުވެއްޖެއެވެ. ފަހެ އެކަން އަވަސްވުމަށް ކަލޭމެން ނޭދޭށެވެ. مشرك ންގެމީހުން ﷲ އާއި ބައިވެރިކޮށް އެ شريك ކުރާ އެންމެހައި ތަކެތިން އެކަލާނގެ ހުސް طاهر ވަންތަވެ މަތިވެރިވެވޮޑިގެންވެއެވެ. • ދަންނައެވެ! މިއާޔަތުގައި މިވާ ﷲ ގެ أمر ފުޅާމެދު ބަސްތަފާތުވެގެންވެއެވެ. (1) ބައެއްބޭކަލުން ވިދާޅުވަނީ އެއީ رسول ﷲ ﷺ ފޮނުއްވުންކަމެވެ. (2) އަނެއްބައި ބޭކަލުން ވިދާޅުވީ އެއީ مشرك ންގެ މީހުންގެމައްޗަށް ﷲ ގެ عقوبة އައުމުގެ ވާހަކައެވެ. (3) އަދި އަނެއްބައިބޭކަލުން ވިދާޅުވީ އެއީ قيامة ދުވަސް އަންނާނެވާހަކައެވެ. والله أعلم.
16:2 يُنَزِّلُ ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةَ بِٱلرُّوحِ مِنۡ أَمۡرِهِۦ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦٓ أَنۡ أَنذِرُوٓاْ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱتَّقُونِ ﴿2﴾ يُنَزِّلُ ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةَ بِٱلرُّوحِ مِنۡ أَمۡرِهِۦ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦٓ أَنۡ أَنذِرُوٓاْ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱتَّقُونِ
އަދި އެކަލާނގެ أمر ފުޅަށް وحي އާއިގެން އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެތެރެއިން އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގަންނަވާ އަޅެއްގެ އަރިހަށް އެކަލާނގެ ملائكة އާ ފޮނުއްވައެވެ. އެއީ އެ نبي ބޭކަލަކު ނުވަތަ رسول ބޭކަލަކު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން އެއްވެސް إله އަކުނުވާކަން މީސްތަކުންނަށް އަންގަވައި އެކަމުގެ إنذار ކުރައްވައި ބިރުގެންނެވުމަށެވެ. ފަހެ ކަލޭމެން ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވާށެވެ! (ތިމަންރަސްކަލާނގެއާއި އެހެން ފަރާތަކާ شريك ކުރުމާ މެދު ބިރުވެތިވާށެވެ!)
16:3 خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۚ تَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ ﴿3﴾ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۚ تَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ
އެކަލާނގެ އުޑުތަކާއި ބިން ހެއްދެވީ ހަމަ عدل ވެރިގޮތުގައެވެ. حقّ ގޮތުގައެވެ. އެ مشرك ންގެ މީހުން އެކަލާނގެއާ އެ شريك ކުރާ ތަކެތި ފިޔަވައި އެކަލާނގެ މާމަތިވެރިވެވޮޑިގެންވެއެވެ.
16:4 خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ مِن نُّطۡفَةٖ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٞ مُّبِينٞ ﴿4﴾ خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ مِن نُّطۡفَةٖ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٞ مُّبِينٞ
އަދި މަނިފޮދުވަރަކުން އެކަލާނގެ އިންސާނާ ހެއްދެވިއެވެ. (އެކަލާނގެ އެއިންސާނާ ހެއްދެވުމުގައި އެތައް دَوْرُ ތަކެއްގައި ވޭތިކުރެއްވުމަށްފަހު ފުރިހަމަ އިންސާނަކަށް އޭނާ ދުނިޔެއަށް ފޮނުއްވައެވެ.) ދެން އެހައިރުން އެއިންސާނާ ވަނީ ދެކޮޅުވެރިއަކު ކަމުގައެވެ. (ﷲ ގެ قدرة ތެރިކަން قبول ނުކުރާ އެކަލާނގެއާ ދިމާ ދެކޮޅުވެރި އަކު ކަމުގަ އެވެ.)
16:5 وَٱلۡأَنۡعَٰمَ خَلَقَهَاۖ لَكُمۡ فِيهَا دِفۡءٞ وَمَنَٰفِعُ وَمِنۡهَا تَأۡكُلُونَ ﴿5﴾ وَٱلۡأَنۡعَٰمَ خَلَقَهَاۖ لَكُمۡ فِيهَا دِفۡءٞ وَمَنَٰفِعُ وَمِنۡهَا تَأۡكُلُونَ
އަދި އެކަލާނގެ نَعَم ސޫފި ހެއްދެވިއެވެ. (އެއީ جمل އާއި، ގެރިއާއި، ބަކަރިއެވެ.) އޭގައި ކަލޭމެންގެ ހީފިލުވުންވެއެވެ. (އެބަހީ: އޭގެ ކެހެރިޔާ އިސްތަށިން ފިނިން ސަލާމަތްވާނޭ ފޭރާން ހެދޭނެގޮތް ލެއްވީމެވެ.) އަދި އެހެނިހެންވެސް ގިނަގުނަ منفع ތައް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އޭގައި ލެއްވީމެވެ. (އޭގެ ކިރާއި - އޭގެމައްޗަށް ސަވާރުވުމާއި - ދަނޑުހެއްދުމުގައި ފަސްގަނޑުޖެހުމުގެ ކަންތަކާއި ފެންއުފުލައިދިނުމާއި އަދިވެސް އެތަކެއް ބައިވަރު މަންފާތަކެވެ.) އަދި އޭގެ މަހާއި ސަރުބީ ކަލޭމެން ކައި ހަދަމުއެވެ.
16:6 وَلَكُمۡ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسۡرَحُونَ ﴿6﴾ وَلَكُمۡ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسۡرَحُونَ
އަދި ހަވީރުގެ ވަގުތުގައި އެސޮރުމެނަށް ހުއިހައްޕާންދީގެން ގެންނަހިނދުގައްޔާއި އަދި ހެނދުނުގެ ވަގުތު އެސޮރުމެން ހުއިހެއްޕުމަށްޓަކައި ނެރެގެން ގެންދިއުމުގައި ކަލޭމެނަށް ނުހަނު ރިވެތިކަމާއި ފުރިހަމަކަންވެއެވެ.
16:7 وَتَحۡمِلُ أَثۡقَالَكُمۡ إِلَىٰ بَلَدٖ لَّمۡ تَكُونُواْ بَٰلِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ ٱلۡأَنفُسِۚ إِنَّ رَبَّكُمۡ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٞ ﴿7﴾ وَتَحۡمِلُ أَثۡقَالَكُمۡ إِلَىٰ بَلَدٖ لَّمۡ تَكُونُواْ بَٰلِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ ٱلۡأَنفُسِۚ إِنَّ رَبَّكُمۡ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٞ
އަދި އެއްރަށުން އަނެއްރަށަށް ކަލޭމެންގެ ބަރުތަކެތި އެސޮރުމެން އުފުލައިދެއެވެ. އެތައްބައިވަރު އުނދަގޫތަކާއި ބުރަމަސައްކަތުންމެނުވީ އެތަކެއްޗާއިގެން އެރަށްރަށަށް ފޯރޭނޭ ބަޔަކު ކަމުގައި ކަލޭމެން ނުވެއެވެ. (އެފަދަ ތަންތަނަށް އެސޮރުމެން އެތަކެތި އުފުލައިދެއެވެ.) ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭމެންގެ ربّ އެއީ އޯގާވަންތަ އަދި رحمة ލެއްވުން ބޮޑުވެގެންވާ ކަލާނގެކަން يقين އެވެ.
16:8 وَٱلۡخَيۡلَ وَٱلۡبِغَالَ وَٱلۡحَمِيرَ لِتَرۡكَبُوهَا وَزِينَةٗۚ وَيَخۡلُقُ مَا لَا تَعۡلَمُونَ ﴿8﴾ وَٱلۡخَيۡلَ وَٱلۡبِغَالَ وَٱلۡحَمِيرَ لِتَرۡكَبُوهَا وَزِينَةٗۚ وَيَخۡلُقُ مَا لَا تَعۡلَمُونَ
އަދި އަހާއި بَغَل އާއި حِمار އެކަލާނގެ ހެއްދެވިއެވެ. އެކަލާނގެ އެތަކެތި ހެއްދެވީ އެތަކެއްޗަށް ކަލޭމެން ދަތުރުފަތުރު ކުރުމަށާއި ޒީނަތްތެރިކަމެއްގެގޮތުން ސަވާރުވެ ހެދުމަށެވެ. އަދި ކަލޭމެންނަށް ނޭނގޭހާތަކެތި އެކަލާނގެ ހައްދަވައެވެ. (އޭގެތެރޭގައި ރޮކެޓާއި މިސައިލް އަދި މަތިންދާބޯޓުވެއެވެ. އަދި މުސްތަޤުބަލުގައި އެހެންތަކެތިވެދާނެއެވެ.)
16:9 وَعَلَى ٱللَّهِ قَصۡدُ ٱلسَّبِيلِ وَمِنۡهَا جَآئِرٞۚ وَلَوۡ شَآءَ لَهَدَىٰكُمۡ أَجۡمَعِينَ ﴿9﴾ وَعَلَى ٱللَّهِ قَصۡدُ ٱلسَّبِيلِ وَمِنۡهَا جَآئِرٞۚ وَلَوۡ شَآءَ لَهَدَىٰكُمۡ أَجۡمَعِينَ
އަދި حقّ ސީދާމަގު ބަޔާންކޮށްދެއްވުން އެއީ ﷲ تعالى އަށް خاصّ ވެގެންވާ ކަމެކެވެ. އަދި މަގުތަކުގެތެރޭގައި ގުދުމަގުވެއެވެ. އަނިޔާވެރިމަގު ވެއެވެ. (އެއީ شيطان އާގެ މަގެވެ.) އަދި ﷲ تعالى އިރާދަކުރައްވައިފިއްޔާ ތިޔަ އެންމެންނަށް އެކުގައި އެކަލާނގެ ތެދުމަގު ދައްކަވައިފީހެވެ.
16:10 هُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗۖ لَّكُم مِّنۡهُ شَرَابٞ وَمِنۡهُ شَجَرٞ فِيهِ تُسِيمُونَ ﴿10﴾ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗۖ لَّكُم مِّنۡهُ شَرَابٞ وَمِنۡهُ شَجَرٞ فِيهِ تُسِيمُونَ
އަދި އުޑުން ފެންބާވައިލެއްވީ ހަމަ އެކަލާނގެއެވެ. ﷲ އެވެ. އެފެން ކަލޭމެން ބުއިމަށްވެއެވެ. އަދި އެފެނުން ގަސްހެދުންވެއެވެ. އެގަސްގަހާ ގެއްސަކީ އެއިން ކަލޭމެން ގެރިބަކަރިތަކަށާއި އެހެނިހެންވެސް ޖަނަވާރުތަކަށް ފަތްކާންދީ ހުއިހައްޕުވާ ހަދާ ގަހެވެ.
16:11 يُنۢبِتُ لَكُم بِهِ ٱلزَّرۡعَ وَٱلزَّيۡتُونَ وَٱلنَّخِيلَ وَٱلۡأَعۡنَٰبَ وَمِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ ﴿11﴾ يُنۢبِتُ لَكُم بِهِ ٱلزَّرۡعَ وَٱلزَّيۡتُونَ وَٱلنَّخِيلَ وَٱلۡأَعۡنَٰبَ وَمِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ
އަދި އެފެނުން އެކަލާނގެ ކަލޭމެންގެ ދަނޑުތައް ފަޅުއްވައި ހައްދަވައިދެއްވައެވެ. އަދި ޒައިތޫނިގަހާއި ކަދުރު ރުކާއި މޭބިސްކަދުރާއި އަދި ހުރިހާ ވައްތަރެއްގެ މޭވާ އެފެނުގެ ސަބަބުން އެކަލާނގެ ނެރުއްވައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެހެރަ އެހެރަ ކަންކަމުގައި ކަންކަމަށް ބުއްދިކޮށް ފިކުރުކުރާބަޔަކަށް (ﷲ ގެ قدرة ތެރިކަމާއި އެއްކައުވަންތަކަމުގެމައްޗަށް دليل ކުރާ) دليل ތަކާއި ހެކިތައްވާކަންކަށަވަރެވެ.
16:12 وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ وَٱلنُّجُومُ مُسَخَّرَٰتُۢ بِأَمۡرِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ ﴿12﴾ وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ وَٱلنُّجُومُ مُسَخَّرَٰتُۢ بِأَمۡرِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ
އަދި ރޭގަނޑާއި ދުވާލާއި އަދި އިރާއި ހަނދާއި އެކަލާނގެ ކަލޭމެނަށް ކިޔަމަންކޮށްދެއްވިއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ أمر ފުޅަށް ތަރިތައް ކިޔަމަންކުރެއްވިގެންވެއެވެ. މިތަކެތި މިގޮތަށް ކިޔަމަންތެރިކުރެއްވުމުގައި ހަމަކަށަވަރުންވެސް އެތަކެތި ހެއްދެވި ފަރާތުގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި އެއްކައުވަންތަކަމުގެމައްޗަށް دليل ކުރާ ހެކިތަކާއި حجّة ވާކަން ކަށަވަރެވެ. ބުއްދީގެ ބޭނުންކޮށް ހެޔޮވިސްނާ ބަޔަކަށެވެ.
16:13 وَمَا ذَرَأَ لَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُخۡتَلِفًا أَلۡوَٰنُهُۥٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَذَّكَّرُونَ ﴿13﴾ وَمَا ذَرَأَ لَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُخۡتَلِفًا أَلۡوَٰنُهُۥٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَذَّكَّرُونَ
އަދި އެކަލާނގެ ކަލޭމެނަށްޓަކައި ބިމުގައި ހައްދަވާފައިވާ އެކިއެކި ތަފާތު ކުލަކުލައިގެ ތަކެތީގައިވެސް (އެބަހީ: އެތަކެތި އެހާ ފުރިހަމަ نظام އަކުން ހައްދަވާ ތަރުތީބުކުރައްވާފައިވާކަމީ) އެތަކެތި ހެއްދެވި ފަރާތުގެ އެއްކައުވަންތަކަމާއި قدرة ތެރިކަމުގެ މައްޗަށް دليل ކުރާ ކަމެއްކަން ކަށަވަރެވެ. وعظ އާއި نصيحة ލިބިގަންނަ ބަޔަކަށެވެ.
16:14 وَهُوَ ٱلَّذِي سَخَّرَ ٱلۡبَحۡرَ لِتَأۡكُلُواْ مِنۡهُ لَحۡمٗا طَرِيّٗا وَتَسۡتَخۡرِجُواْ مِنۡهُ حِلۡيَةٗ تَلۡبَسُونَهَاۖ وَتَرَى ٱلۡفُلۡكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ ﴿14﴾ وَهُوَ ٱلَّذِي سَخَّرَ ٱلۡبَحۡرَ لِتَأۡكُلُواْ مِنۡهُ لَحۡمٗا طَرِيّٗا وَتَسۡتَخۡرِجُواْ مِنۡهُ حِلۡيَةٗ تَلۡبَسُونَهَاۖ وَتَرَى ٱلۡفُلۡكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ
އަދި ކަނޑު ކިޔަމަންކުރެއްވީވެސް ހަމަ އެކަލާނގެއެވެ. އެއީ ކަލޭމެން އެކަނޑުގެ ތާޒާމަސް (ބާނައިގެން / ނުވަތަ ހިފައިގެން) ކެއުމަށްޓަކައެވެ. އަދި އެކަނޑުން ކަލޭމެން އަޅައިއުޅޭނޭ ގަހަނާ ނެރުމަށްޓަކައެވެ. (އެބަހީ: ގަހަނާގައި ބޭނުންކުރާ ރަންމުތާއި ތަކެތި ނެގުމަށެވެ.) އަދި ނައުފަހަރު އެކަނޑުގައި ހުންގާނު މޮއިކަފައިލާ ރާޅުތައް ފަޅަމުންދާތަން ކަލޭ ދެކޭނެއެވެ. އެއީ ﷲ ގެ فضل ވަންތަކަމުން ކަލޭމެން އެދިގަތުމަށެވެ. (އެބަހީ: ވިޔަފާރި ދަތުރު ފަދަ ދަތުރުކޮށް އޭގެ ފައިދާޔާ ލާބަ ލިބިގަތުމަށެވެ.) އަދި އެކަންކަމުން ކަލޭމެން ﷲ އަށް شكر ކުރުމުގެ مقصد ގައެވެ.
16:15 وَأَلۡقَىٰ فِي ٱلۡأَرۡضِ رَوَٰسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمۡ وَأَنۡهَٰرٗا وَسُبُلٗا لَّعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ ﴿15﴾ وَأَلۡقَىٰ فِي ٱلۡأَرۡضِ رَوَٰسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمۡ وَأَنۡهَٰرٗا وَسُبُلٗا لَّعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ
އަދި ކަލޭމެންނާއިގެން ބިންގަނޑު حركاة ކޮށް އަދި ނުތެޅުމަށްޓަކައި އެކަލާނގެ އެބިމުގައި ވަރުގަދަ ފަރުބަދަތައް ޖައްސަވައި ހަރުކުރެއްވިއެވެ. އަދި ކަލޭމެން ބިމުގައި ހިނގާބިނގާވުމުގައި މަގުލިބިގަނެ ތަންދޮރު އެނގުމަށްޓަކައި އެކަލާނގެ އެބިމުގައި ކޯރުތަކާއި މަގުތައް ލެއްވިއެވެ.
16:16 وَعَلَٰمَٰتٖۚ وَبِٱلنَّجۡمِ هُمۡ يَهۡتَدُونَ ﴿16﴾ وَعَلَٰمَٰتٖۚ وَبِٱلنَّجۡمِ هُمۡ يَهۡتَدُونَ
އަދި (އެކި ވަގުތުގައި) ތެދުމަގު ލިބިގަތުމަށް އެތައް ބައިވަރު علامة އެއް އެކަލާނގެ ލެއްވިއެވެ. އަދި ރޭގަނޑުގެ ވަގުތު ތަރިތަކުން އެމީހުން ތެދުމަގު ލިބިގަންނާނެގޮތް އެކަލާނގެ ލެއްވިއެވެ.
16:17 أَفَمَن يَخۡلُقُ كَمَن لَّا يَخۡلُقُۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ ﴿17﴾ أَفَمَن يَخۡلُقُ كَمَن لَّا يَخۡلُقُۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ
އަޅެފަހެ (މި عَجائب ވާފަދަ ފުރިހަމަކޮށް) ތަކެތި ހައްދަވާ ކަލާނގެއާއި އެއްވެސް އެއްޗެއް ނުހެއްދެވޭ ތަކެއްޗާ يعني: ބުދުތަކާ އެއްވަރުހެއްޔެވެ؟ އެއްގޮތްވާނެހެއްޔެވެ؟ ނުވާނެކަން ކަށަވަރެވެ. (އެހެންވުމާ އެކުވެސް އެބުދުތަކަށް އަޅުކަންކޮށް ﷲ އާ އެއްފަދަކޮށް އެކަލާނގެއާ شريك ކުރަން ހެޔޮވާނޭހެއްޔެވެ؟) ކަލޭމެން ފަހެ وعظ އާއި نصيحة އެއް ލިބިގަނެ އެއްޗެއް ވިސްނާކަށް ނުވޭހެއްޔެވެ؟
16:18 وَإِن تَعُدُّواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ لَا تُحۡصُوهَآۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ ﴿18﴾ وَإِن تَعُدُّواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ لَا تُحۡصُوهَآۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ
އަދި ކަލޭމެން ﷲ ގެ نعمة ތައް ގުނާ عدد ކުރަން އުޅުނަސް އެތަކެތި ހިމަނައި ނުގަނެވޭހާ ގިނައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ އަދި رحمة ލެއްވުން ބޮޑުވެގެންވާ ކަލާނގެކަން ކަށަވަރެވެ.
16:19 وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعۡلِنُونَ ﴿19﴾ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعۡلِنُونَ
އަދި ކަލޭމެން ސިއްރުގައިކުރާހާކަމަކާއި އަދި ފައުޅުގައި ކުރާހާކަމެއްވެސް ﷲ ދެނެވޮޑިގަންނަވައެވެ. (އެކަންކަމަށް އެކަލާނގެ ފުރިހަމަ جزاء ދެއްވާނެއެވެ.)
16:20 وَٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَخۡلُقُونَ شَيۡـٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ ﴿20﴾ وَٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَخۡلُقُونَ شَيۡـٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ
އަދި އެމީހުން يعني: مشرك ންގެމީހުން ﷲ ފިޔަވައި އެތަކެއްޗަށްގޮވާ دعاء ކޮށް އެހަދާ ތަކެތި އެބަހީ: ބުދުތައް އެއްވެސް އެއްޗެއް ނުހަދަ އެވެ. އަދި އެތަކެތި އެއީ ހެއްދެވިގެންވާ ތަކެއްޗެވެ.
16:21 أَمۡوَٰتٌ غَيۡرُ أَحۡيَآءٖۖ وَمَا يَشۡعُرُونَ أَيَّانَ يُبۡعَثُونَ ﴿21﴾ أَمۡوَٰتٌ غَيۡرُ أَحۡيَآءٖۖ وَمَا يَشۡعُرُونَ أَيَّانَ يُبۡعَثُونَ
އެތަކެތި އެއީ މަރުވެފައިވާ ތަކެއްޗެވެ. (އެބަހީ: أصل އަށް އެތަކެތީގައި ފުރާނަ ނުވެއެވެ.) އެއީ ދިރިހުރިތަކެއްޗެއްނޫނެވެ. އެތަކެތި محشر އަށް ފޮނުއްވޭނީ ކޮންއިރަކުންކަންވެސް އެތަކެއްޗަށް ނޭނގޭނެއެވެ. ނުވަތަ އެތަކެއްޗަށް އަޅުކަންކުރި މީސްތަކުން محشر އަށް ފޮނުވޭނީ ކޮންއިރަކުންކަން އެއްވެސް ގޮތަކުން އެތަކެއްޗަށް ނޭނގޭނެއެވެ.
16:22 إِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۚ فَٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ قُلُوبُهُم مُّنكِرَةٞ وَهُم مُّسۡتَكۡبِرُونَ ﴿22﴾ إِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۚ فَٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ قُلُوبُهُم مُّنكِرَةٞ وَهُم مُّسۡتَكۡبِرُونَ
ކަލޭމެންގެ إله އަކީ ހަމަ އެއްކައުވަންތަ އެންމެ إله އެކެވެ. ފަހެ آخرة ދުވަހަށް إيمان ނުވާމީހުންގެ ހިތްތައްވަނީ މުޅިން إنكار ވެގެންނެވެ. ﷲ ގެ އެއްކައުވަންތަކަން قبول ނުކޮށެވެ. وعظ އެއް نصيحة އެއް އެއަކަށް ނުވަންނާނެއެވެ. އަދި އެމީހުން އެވަނީ ބޮޑާވެގެންނެވެ. كِبْر ވެރިވެގެންނެވެ.
16:23 لَا جَرَمَ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعۡلِنُونَۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡتَكۡبِرِينَ ﴿23﴾ لَا جَرَمَ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعۡلِنُونَۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡتَكۡبِرِينَ
حقّ ތެދެކެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެމީހުން ސިއްރުންކުރާހާކަމަކާއި އަދި އެމީހުން ފައުޅުކުރާހާ ކަމެއްވެސް ﷲ ދެނެވޮޑިގަންނަވައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ބޮޑާވެ كبر ވެރިވާމީހުންނަށް ﷲ ލޯބިވެވޮޑިގެން ނުވެއެވެ.
16:24 وَإِذَا قِيلَ لَهُم مَّاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمۡ قَالُوٓاْ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ ﴿24﴾ وَإِذَا قِيلَ لَهُم مَّاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمۡ قَالُوٓاْ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ
އަދި آخرة قبول ނުކުރާމީހުންނަށް ކަލޭމެންގެ ربّ ބާވައިލެއްވީ ކޮންއެއްޗެއްތޯ އެމީހުންކުރެ އަހައިފިއްޔާ އެމީހުން ބުނާނެއެވެ. "އެކަލާނގެ ބާވައިލެއްވީ އިސްވެދިޔަމީހުން ދައްކާފައިވާ ތާކުންތާކު ނުޖެހޭ باطل ވާހަކަތަކެވެ."
16:25 لِيَحۡمِلُوٓاْ أَوۡزَارَهُمۡ كَامِلَةٗ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَمِنۡ أَوۡزَارِ ٱلَّذِينَ يُضِلُّونَهُم بِغَيۡرِ عِلۡمٍۗ أَلَا سَآءَ مَا يَزِرُونَ ﴿25﴾ لِيَحۡمِلُوٓاْ أَوۡزَارَهُمۡ كَامِلَةٗ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَمِنۡ أَوۡزَارِ ٱلَّذِينَ يُضِلُّونَهُم بِغَيۡرِ عِلۡمٍۗ أَلَا سَآءَ مَا يَزِرُونَ
އެމީހުން އެހެން އެބުނީ قيامة ދުވަހުން ހަމަ ބަރާބަރަށް ފުރިހަމައަށް އެމީހުންގެ ފާފަތައް އުފުލުމަށެވެ. އަދި އެއްވެސް އެނގުމެއްނެތި އެމީހުން މަގުފުރެއްދިމީހުންގެ ފާފައިގެތެރެއިންވެސް އުފުލުމަށެވެ. ދަންނާށެވެ! އެމީހުން އެހޯދި ފާފަޔާ ބަރުކަމުގެ ނުބައިކަމާއެވެ!
16:26 قَدۡ مَكَرَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ فَأَتَى ٱللَّهُ بُنۡيَٰنَهُم مِّنَ ٱلۡقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيۡهِمُ ٱلسَّقۡفُ مِن فَوۡقِهِمۡ وَأَتَىٰهُمُ ٱلۡعَذَابُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَشۡعُرُونَ ﴿26﴾ قَدۡ مَكَرَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ فَأَتَى ٱللَّهُ بُنۡيَٰنَهُم مِّنَ ٱلۡقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيۡهِمُ ٱلسَّقۡفُ مِن فَوۡقِهِمۡ وَأَتَىٰهُمُ ٱلۡعَذَابُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَشۡعُرُونَ
އަދި ހަމަކަށަވަރުން މި مكَة ގެ مشرك ންގެ ކުރީގެމީހުން ނުބައި ރޭވުންތައްރާވާ رسول ންނާ އިދިކޮޅަށް مَكَرُ ތައްކުރިއެވެ. ދެންފަހެ ﷲ ގެ ކޯފާގެ أمر ފުޅު އެމީހުންގެ بِنَاء ތަކަށް އައިސް ބިންގަލުން ފެށިގެން އެތަން ހަލާކުވީއެވެ. އަދި ފުރާޅުވެސް އެމީހުންގެމައްޗަށް ވެއްޓި އެމީހުން ހަލާކު ކުރެއްވީއެވެ. އެމީހުންނަށް އެއްވެސް އެނގުމެއް إحساس އެއްވެސްނެތި އެމީހުންގެމައްޗަށް عذاب އައީއެވެ. • ދަންނައެވެ! މިއާޔަތުން މިއިޝާރަތްކުރައްވާ މީހުންނަކީ نَمْرُودُ بنُ كَنْعَان އާއި އޭނާގެ މީހުންކަމުގައިވިއެވެ. އޭނާ إبراهيم عليه السّلام ގެ إله ހޯދާ އެ إله قتل ކުރުމަށް މައްޗަށް އެރުމަށް ބޮޑުގަނޑުވަރެއް އަރުވައި އުސްކުރިއެވެ. އަދި އެ ގަނޑުވަރުގެމައްޗަށް އަރައި މަތިބަލައިވެސް إله ނުފެނުނެވެ. އަދި ﷲ تعالى އެބޮޑު ބިނާ ބިންގަލުން ފެށިގެން ހަލާކުކުރައްވައި އެތާނގެ ފުރާޅުވެސް އެމީހުންގެމައްޗަށް ވައްޓައިލެއްވިއެވެ. އަދި އެސޮރު ހަތަރުސަތޭކަ އަހަރު ދުނިޔޭގައިއުޅެ ދުނިޔެ ފާސިދުކުރިއެވެ. ދެންފަހެ ﷲ تعالى އެސޮރުގެ ނޭފަތަށް މަދިރިއެއް ވައްދަވައި އެމަދިރި ސިކުނޑީގައި ދައިގަނެ ދައިގަނެ އިންނަކަމުގައިވިއެވެ. އަދި އެ نَمْرُود އަށް ލުއިވެލާކަމުގައިވަނީ މަރުތޭލަކުން އޭނާގެ ބޮޑުގައި ތެޅީމައެވެ. އޭނާ މަރުވިކަމުގައިވަނީ އެތެޅުމުގެ ތެރޭގައިކަމުގައިވިއެވެ. والله أعلم = تفسير الطّبرى =
16:27 ثُمَّ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يُخۡزِيهِمۡ وَيَقُولُ أَيۡنَ شُرَكَآءِيَ ٱلَّذِينَ كُنتُمۡ تُشَـٰٓقُّونَ فِيهِمۡۚ قَالَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ إِنَّ ٱلۡخِزۡيَ ٱلۡيَوۡمَ وَٱلسُّوٓءَ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ ﴿27﴾ ثُمَّ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يُخۡزِيهِمۡ وَيَقُولُ أَيۡنَ شُرَكَآءِيَ ٱلَّذِينَ كُنتُمۡ تُشَـٰٓقُّونَ فِيهِمۡۚ قَالَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ إِنَّ ٱلۡخِزۡيَ ٱلۡيَوۡمَ وَٱلسُّوٓءَ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ
ދެން قيامة ދުވަހުން ﷲ تعالى އެމީހުން ދެރަކުރައްވައި ނިކަމެތިކުރައްވާހުއްޓެވެ. އަދި އެމީހުނަށް އެކަލާނގެ وحي ކުރައްވާހުއްޓެވެ. ކަލޭމެން ތިމަންރަސްކަލާނގެއާ އިދިކޮޅަށް خلاف އަށް ގެންގުޅުނު شريك ންތައް ކޮބައިހެއްޔެވެ؟ ދެންފަހެ علم ވެރިން ބުނާނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން މިއަދުގެ ދެރަކަމާއި ނުބައިކަން ކާފަރުންގެމައްޗަށް ހުންނަހުއްޓެވެ.
16:28 ٱلَّذِينَ تَتَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ ظَالِمِيٓ أَنفُسِهِمۡۖ فَأَلۡقَوُاْ ٱلسَّلَمَ مَا كُنَّا نَعۡمَلُ مِن سُوٓءِۭۚ بَلَىٰٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ ﴿28﴾ ٱلَّذِينَ تَتَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ ظَالِمِيٓ أَنفُسِهِمۡۖ فَأَلۡقَوُاْ ٱلسَّلَمَ مَا كُنَّا نَعۡمَلُ مِن سُوٓءِۭۚ بَلَىٰٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ
މިބުނާ ކާފަރުންނަކީ އެމީހުން އެމީހުންގެ نفس ތަކަށް އަނިޔާވެރިވެގެންވާ حال މަލާއިކަތްބޭކަލުން އެމީހުންގެ ފުރާނަތައް ހިއްޕަވާނެ މީހުންނެވެ. އަދި އެމީހުން އެދުވަހުން ﷲ ގެ أمر ފުޅަށް ކިޔަމަންތެރިވެ ބޯލަނބާހުއްޓެވެ. (އަދި އެމީހުން އެދުވަހުން ދަންނަވާނެއެވެ.) އަޅަމެން އެއްވެސް ނުބައިކަމެއް ނުކުރަމެވެ. (އޭގެ ޖަވާބުގައި ﷲ تعالى وحي ކުރައްވާނެތެވެ.) އެއްގޮތަކަށްވެސް އެހެންނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްހެއްޔެވެ؟ ކަލޭމެންކުރާ ކަމުގައިވި ކަންތައްތައް ﷲ تعالى ހަމަކަށަވަރުން ދެނެވޮޑިގަންނަވައެވެ.
16:29 فَٱدۡخُلُوٓاْ أَبۡوَٰبَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ فَلَبِئۡسَ مَثۡوَى ٱلۡمُتَكَبِّرِينَ ﴿29﴾ فَٱدۡخُلُوٓاْ أَبۡوَٰبَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ فَلَبِئۡسَ مَثۡوَى ٱلۡمُتَكَبِّرِينَ
(އަދި އެމީހުންނަށް އެންގޭނެއެވެ.) ކަލޭމެން ނަރަކައިގެ ދޮރުތަކުން ވަންނާށެވެ! އެތާ ދެމިތިބޭގޮތަށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ބޮޑާވެ كِبْرُ ވެރިވީމީހުންގޮސް ތިބޭތަން ވަރަށްވެސް ނުބައިވެގެންވެއެވެ.
16:30 وَقِيلَ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ مَاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمۡۚ قَالُواْ خَيۡرٗاۗ لِّلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ فِي هَٰذِهِ ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٞۚ وَلَدَارُ ٱلۡأٓخِرَةِ خَيۡرٞۚ وَلَنِعۡمَ دَارُ ٱلۡمُتَّقِينَ ﴿30﴾ ۞وَقِيلَ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ مَاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمۡۚ قَالُواْ خَيۡرٗاۗ لِّلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ فِي هَٰذِهِ ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٞۚ وَلَدَارُ ٱلۡأٓخِرَةِ خَيۡرٞۚ وَلَنِعۡمَ دَارُ ٱلۡمُتَّقِينَ
އަދި تقوى ވެރިވާ މީހުންނަށް ބުނެވޭނެއެވެ. އެމީހުންކުރެން އެހެވޭނެއެވެ. ކަލޭމެންގެ ربّ ބާވައިލެއްވީ ކޮންއެއްޗެއްތޯއެވެ؟ އެމީހުން ދަންނަވާނެއެވެ. "އެކަލާނގެ ބާވައިލެއްވީ ހެވެވެ." އަދި މިދުނިޔޭގައި إحسان ތެރިވީ މީސްތަކުންނަށް (އެބަހީ: ﷲ އާއި رسول އާއަށް إيمان ވެ ހެޔޮ عمل ކުރިމީހުންނަށް) ހެޔޮކަން ހުއްޓެވެ. އެބަހީ: ދުނިޔޭގެ حياة ގައި ﷲ ގެ كرامة އާއި މާތްކަން ހުއްޓެވެ. އަދި آخرة ގެ ގޮވަތި މާހެޔޮވެގެންވެއެވެ. އަދި تقوى ވެރިވީ މީސްތަކުންގެ ގޮވައްޗަކީ ކަނޑައެޅިގެން نعمة ގެ ގޮވައްޗެވެ.
16:31 جَنَّـٰتُ عَدۡنٖ يَدۡخُلُونَهَا تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ لَهُمۡ فِيهَا مَا يَشَآءُونَۚ كَذَٰلِكَ يَجۡزِي ٱللَّهُ ٱلۡمُتَّقِينَ ﴿31﴾ جَنَّـٰتُ عَدۡنٖ يَدۡخُلُونَهَا تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ لَهُمۡ فِيهَا مَا يَشَآءُونَۚ كَذَٰلِكَ يَجۡزِي ٱللَّهُ ٱلۡمُتَّقِينَ
އެއީ قائم ވެތިބޭ ބަގީޗާތަކެވެ. ސުވަރުގެތަކެވެ. (އެއީ تقوى ވެރިންގެ آخرة ގެގޮވައްޗެވެ.) އެތަންތާނގެ ދަށުން އާރުތައް ހިނގާނެއެވެ. (އާރުތައް ދެމޭނެއެވެ.) އެމީހުންނަށް އެތާނގައި އެމީހުން އެދޭހާ އެއްޗެއްވެއެވެ. ﷲ تعالى تقوى ވެރިންނަށް جزاء ދެއްވަނީ އެފަދައިންނެވެ.
16:32 ٱلَّذِينَ تَتَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَٰمٌ عَلَيۡكُمُ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡجَنَّةَ بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ ﴿32﴾ ٱلَّذِينَ تَتَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَٰمٌ عَلَيۡكُمُ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡجَنَّةَ بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ
އެމީހުންނަކީ އެބަހީ: އެ تقوى ވެރިންނަކީ - އެމީހުން طاهر ވެ މާތްވެގެންވާ حال އެމީހުންގެ ފުރާނަތައް ملائكة ބޭކަލުން ހިއްޕަވާ މީހުންނެވެ. މަރުގަންނަވާ ބޭކަލުންނެވެ. އަދި އެ ملائكة ބޭކަލުން ވިދާޅުވާނެއެވެ. "ކަލޭމެންގެ މައްޗަށް سلام ހުއްޓެވެ. (އަމާންކަންހުއްޓެވެ.) ކަލޭމެން (ދުނިޔޭގައި ތިބިއިރު) ކުރަމުންގެންދިޔަ (ރަނގަޅު) ކަންތަކުގެ ސަބަބުން ކަލޭމެން ސުވަރުގެ ވަންނާށެވެ!"
16:33 هَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّآ أَن تَأۡتِيَهُمُ ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ أَوۡ يَأۡتِيَ أَمۡرُ رَبِّكَۚ كَذَٰلِكَ فَعَلَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ وَمَا ظَلَمَهُمُ ٱللَّهُ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ ﴿33﴾ هَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّآ أَن تَأۡتِيَهُمُ ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ أَوۡ يَأۡتِيَ أَمۡرُ رَبِّكَۚ كَذَٰلِكَ فَعَلَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ وَمَا ظَلَمَهُمُ ٱللَّهُ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ
އެމީހުންގެގާތަށް - އެބަހީ: އެ مكّة ގެ مشرك ންގެ ގާތަށް - އެމީހުންގެ ފުރާނަތައް ހިއްޕެވުމަށް ملائكة ބޭކަލުން ވަޑައިގެންނެވުމަށްމެނުވީ އެމީހުން އެބަ إنتطار ކުރޭހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ ކަލޭގެފާނުންގެ ربّ ގެ أمر ފުޅު އައުމަށްމެނުވީ އެމީހުން އެބަ إنتطار ކުރޭހެއްޔެވެ؟ (އެމީހުން އެ إنتطار ކުރަނީ އެކަމަށެވެ.) (އެކަލާނގެ أمر ފުޅޭ ބުނެވުނު ބަހުގެ مراد އަކީ ދުނިޔޭގައި އެމީހުންނަށް عذاب އައުމެވެ. ނުވަތަ محشر އަށް ފޮނުއްވުމެވެ.) مكّة ގެ مشرك ންގެ ކުރީގެ مشرك ންވެސް ކަންތައްކުރީ ހަމައެފަދައިންނެވެ. އަދި ﷲ އެމީހުންނަށް އަނިޔާވެރިވެވޮޑި ނުގަންނަވައެވެ. އަދި އެކަމަކު އެމީހުންވީ އެމީހުންގެ އަމިއްލަ نفس ތަކަށް އަނިޔާކުރާ ބަޔަކުކަމުގައެވެ.
16:34 فَأَصَابَهُمۡ سَيِّـَٔاتُ مَا عَمِلُواْ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ ﴿34﴾ فَأَصَابَهُمۡ سَيِّـَٔاتُ مَا عَمِلُواْ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ
ދެންފަހެ އެމީހުން ކުރިކަންތަކުގެ ނުބައިކަން އެބަހީ: ފާފައިގެ عقوبة އެމީހުންނަށް ޖެހިއްޖެއެވެ. އަދި އެކަމަކާއިމެދު އެމީހުން މަލާމާތްކޮށް ފުރައްސާރަކުރި ކަންތައް އެބަހީ: (ﷲ ގެ ކޯފާއާއި عذاب) އެމީހުން ލާވަށައިލައިފިއެވެ.
16:35 وَقَالَ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ لَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا عَبَدۡنَا مِن دُونِهِۦ مِن شَيۡءٖ نَّحۡنُ وَلَآ ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمۡنَا مِن دُونِهِۦ مِن شَيۡءٖۚ كَذَٰلِكَ فَعَلَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ فَهَلۡ عَلَى ٱلرُّسُلِ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ ﴿35﴾ وَقَالَ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ لَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا عَبَدۡنَا مِن دُونِهِۦ مِن شَيۡءٖ نَّحۡنُ وَلَآ ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمۡنَا مِن دُونِهِۦ مِن شَيۡءٖۚ كَذَٰلِكَ فَعَلَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ فَهَلۡ عَلَى ٱلرُّسُلِ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ
އަދި ﷲ އާއި އެހެނިހެން ފަރާތްތަކާއި شريك ކުރި މީހުން ބުންޏެވެ. ﷲ އިރާދަކުރެއްވިނަމަ އަހުރެމެންވެސް އަދި އަހުރެމެންގެ ކާބަފައިންވެސް އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން އެއްވެސް އެއްޗަކަށް އަޅުކަން ނުކުރީމުހެވެ. އަދި އެކަލާނގެ حرام ކުރެއްވި އެއްޗެއް މެނުވީ حرام ވެސް ނުކުރީހެވެ. އަދި އެމީހުންގެ ކުރީގެ މީހުންވެސް ހަމަ ކަންތައްކުރީ ހަމައެފަދައިންނެވެ. ފަހެ بيان ވެގެންވާފަދައިން އިއްވައިދެއްވުންމެނުވީ رسول ބޭކަލުންގެމައްޗަށް އެބަ واجب ވެގެންވޭހެއްޔެވެ؟ އެބަހީ: އެބޭކަލުންގެ މައްޗަށް އޮތްކަމަކީ رسول ކަން ﷲ އެންގެވިފަދައަކުން އެންގެވި ބަޔަކަށް އިއްވައިދެއްވުމެވެ. މީސްތަކުންގެ عمل ތައް حساب ކުރައްވައި އެއަށް جزاء ދެއްވުމަކީ ﷲ އަށް خاصّ ވެގެންވާކަމެކެވެ.
16:36 وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّـٰغُوتَۖ فَمِنۡهُم مَّنۡ هَدَى ٱللَّهُ وَمِنۡهُم مَّنۡ حَقَّتۡ عَلَيۡهِ ٱلضَّلَٰلَةُۚ فَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُكَذِّبِينَ ﴿36﴾ وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّـٰغُوتَۖ فَمِنۡهُم مَّنۡ هَدَى ٱللَّهُ وَمِنۡهُم مَّنۡ حَقَّتۡ عَلَيۡهِ ٱلضَّلَٰلَةُۚ فَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُكَذِّبِينَ
އަދި ހަމަކަށަވަރުން ކޮންމެ أمّة އަކަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ رسول ބޭކަލަކު ފޮނުއްވީމެވެ. (އެއީ އެބޭކަލުން އެ أمّة ތަކަށް އަންގަވާ أمر ކުރެއްވުމަށެވެ. (ކަލޭމެން ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރާށެވެ! އަދި ކަލޭމެން طاغوت އާ ދުރުވެ އެއްފަރާތްވާށެވެ! (طاغوت އަކީ ﷲ ފިޔަވައި އަޅުކަންވެވޭ ކޮންމެ އެއްޗަކަށް عامّ ކޮށް ކިޔާނަމެކެވެ. އެއަށް تفصيل ބޭނުންވެއެވެ. އެވާހަކަ އެހެން مقام އެއްގައި އަދި بيان ކުރާނީއެވެ. إن شاء ﷲ)\nދެންފަހެ އެމީހުންގެތެރޭގައި އެމީހުނަށް ﷲ ތެދުމަގު ދެއްކެވި މީހުންވެއެވެ. އަދި އެމީހުންގެ މައްޗަށް މަގުފުރެދުން حقّ ވީމީހުންވެއެވެ. ފަހެ ކަލޭމެން ބިމުގައި ހިނގާބިނގާ ދަތުރުފަތުރުކޮށް ހަދައިބަލާށެވެ! އަދި ދޮގުވެރިންގެ ފަހުކޮޅު އެމީހުންގެ ނިމުންވީ ކޮންފަދައަކުންކަން ދެކިބަލާށެވެ!
16:37 إِن تَحۡرِصۡ عَلَىٰ هُدَىٰهُمۡ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي مَن يُضِلُّۖ وَمَا لَهُم مِّن نَّـٰصِرِينَ ﴿37﴾ إِن تَحۡرِصۡ عَلَىٰ هُدَىٰهُمۡ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي مَن يُضِلُّۖ وَمَا لَهُم مِّن نَّـٰصِرِينَ
(އޭ رسول ﷲ އެވެ!) އެމީހުންނަށް ތެދުމަގު ލިބުމުގެމައްޗަށް ކަލޭގެފާނު ދަހިވެތިވެ ވަޑައިގެންނެވިނަމަވެސް (އެއަކީ އެހެން އޮތްކަމެއްނޫނެވެ.) އެހެނީ ހަމަކަށަވަރުން އެކަލާނގެ މަގުފުރައްދަވާ އަޅަކަށް އެކަލާނގެ ތެދުމަގު ނުދައްކަވާހުއްޓެވެ. އެފަދަ މީހުންނަށް އެއްވެސް نصر ވެރިއަކު ނުވެއެވެ.
16:38 وَأَقۡسَمُواْ بِٱللَّهِ جَهۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡ لَا يَبۡعَثُ ٱللَّهُ مَن يَمُوتُۚ بَلَىٰ وَعۡدًا عَلَيۡهِ حَقّٗا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ ﴿38﴾ وَأَقۡسَمُواْ بِٱللَّهِ جَهۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡ لَا يَبۡعَثُ ٱللَّهُ مَن يَمُوتُۚ بَلَىٰ وَعۡدًا عَلَيۡهِ حَقّٗا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ
އަދި އެމީހުން يعني: مكّة ގެ قريش ން ﷲ ގަންދީ ގަދަހުވައިކޮށްފާ ބުނެއެވެ. "މަރުވެއްޖެމީހަކު ދެން ﷲ تعالى محشر އަށް ނުފޮނުއްވާހުއްޓެވެ." (އޭގެ ޖަވާބުގައި ﷲ އެ وحي ކުރައްވަނީ) އެއްގޮތަކަށްވެސް އެހެންނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްހެއްޔެވެ. (އަޅުތަކުން މަރުވުމަށްފަހު محشر އަށް ފޮނުއްވާނެކަމަށް އެކަލާނގެ ކުރައްވާފައިވާ وعد ފުޅަކީ) ހަމައެކަލާނގެ حضرة އަށްވާ حقّ وعد ފުޅެކެވެ. އަދި އެހެންނަމަވެސް ގިނަމީސްތަކުންނަކަށް އެގޮތެއް ނޭނގެއެވެ.
16:39 لِيُبَيِّنَ لَهُمُ ٱلَّذِي يَخۡتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعۡلَمَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّهُمۡ كَانُواْ كَٰذِبِينَ ﴿39﴾ لِيُبَيِّنَ لَهُمُ ٱلَّذِي يَخۡتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعۡلَمَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّهُمۡ كَانُواْ كَٰذِبِينَ
(އެކަލާނގެ އަޅުތަކުން محشر އަށް ފޮނުއްވަނީ) އެކަމަކާ މެދު އެބައިމީހުން ދެބަސްވެ إختلاف ވާކަންތައް އެމީހުންނަށް ބަޔާންކޮށްދެއްވުމަށާއި އަދި ކާފަރުވީ މީސްތަކުންނަށް ތިމާމެންނީ ހަމަކަށަވަރުން ދޮގުވެރިންކަން އެންގެވުމަށެވެ.
16:40 إِنَّمَا قَوۡلُنَا لِشَيۡءٍ إِذَآ أَرَدۡنَٰهُ أَن نَّقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ ﴿40﴾ إِنَّمَا قَوۡلُنَا لِشَيۡءٍ إِذَآ أَرَدۡنَٰهُ أَن نَّقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ
ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއްޗެއް (ހެއްދެވުމަށް) އިރާދަކުރައްވައިފިއްޔާ އެއެއްޗަކަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ وحي ކުރައްވާކަންކަށަވަރީ ވާށޭ މިފަދައިންނެވެ. އެހައިރުން އެއެއްޗެއް އެވަނީއެވެ. އެ އުފެދެނީއެވެ. (މީސްތަކުން މަރުވުމަށްފަހު އެމީހުން ދިރުވައި محشر ކުރެއްވުމަކީވެސް ހަމައެފަދަ ކަމެކެވެ. އެއީ ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ދާދިފަސޭހަ ލުއިކަމެކެވެ.)
16:41 وَٱلَّذِينَ هَاجَرُواْ فِي ٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ مَا ظُلِمُواْ لَنُبَوِّئَنَّهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗۖ وَلَأَجۡرُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَكۡبَرُۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ ﴿41﴾ وَٱلَّذِينَ هَاجَرُواْ فِي ٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ مَا ظُلِمُواْ لَنُبَوِّئَنَّهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗۖ وَلَأَجۡرُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَكۡبَرُۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ
އަދި އަނިޔާލިބެވުމަށްފަހު ﷲ ގެ މަގުގައި هجرة ކުރިމީހުން ދަންނައެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެމީހުން ދުނިޔޭގައި ރަނގަޅުތަނެއްގައި ވަޒަންވެރިކުރުވާހުށީމެވެ. ހަމަޖައްސައިދެއްވާހުށީމެވެ. (އެރަނގަޅު ތަނަކީ مدينة ކަމުގައި ރިވާވެގެންވެއެވެ.) އަދި އެމީހުންނަށް އެނގޭނަމަ آخرة ގެ އުޖޫރަޔާއި ދަރުމަ މާބޮޑުވެގެންވެއެވެ.
16:42 ٱلَّذِينَ صَبَرُواْ وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ ﴿42﴾ ٱلَّذِينَ صَبَرُواْ وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ
އެމީހުންނަކީ ކެތްތެރިވީމީހުންނެވެ. އަދި ކަނޑައެޅިގެން އެމީހުންގެ ربّ އަށް އެކަނި وكيل ކުރާމީހުންނެވެ. އިތުބާރުކުރާ މީހުންނެވެ.
16:43 وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ إِلَّا رِجَالٗا نُّوحِيٓ إِلَيۡهِمۡۖ فَسۡـَٔلُوٓاْ أَهۡلَ ٱلذِّكۡرِ إِن كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ ﴿43﴾ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ إِلَّا رِجَالٗا نُّوحِيٓ إِلَيۡهِمۡۖ فَسۡـَٔلُوٓاْ أَهۡلَ ٱلذِّكۡرِ إِن كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ
(އޭ رسول ﷲ އެވެ!) ކަލޭގެފާނުންގެ ކުރީގައިވެސް ހަމަ ފިރިހެނުންމެނުވީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ رسول ކަމާއިގެން ނުފޮނުއްވަމެވެ. (އެބަހީ: رسول ކަމާއިގެން ފޮނުއްވީ ހަމަ آدم ގެދަރިންކުރެ ފިރިހެނުންނެވެ. ملائكة ންނެއްނޫނެވެ.) ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބޭކަލުންނަށް وحي ބާވައިލައްވަމެވެ. (އޭ رسول ﷲ ގެ رسول ކަން قبول ނުކުރާމީހުންނެވެ!) ކަލޭމެންނަށް ނޭނގެންޏާ ذِكْر ގެ أهل ވެރިންކުރެން ކަލޭމެން ނިކަންއަހައި ބަލާށެވެ! (ذِكر ގެ أهل ވެރިންނަކީ أهل كتاب ންކުރެ علم ވެރި مؤمن ންނެވެ. ނުވަތަ قرآن ގެ أهل ވެރިންނެވެ.)
16:44 بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَٱلزُّبُرِۗ وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلذِّكۡرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيۡهِمۡ وَلَعَلَّهُمۡ يَتَفَكَّرُونَ ﴿44﴾ بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَٱلزُّبُرِۗ وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلذِّكۡرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيۡهِمۡ وَلَعَلَّهُمۡ يَتَفَكَّرُونَ
(އެރަސޫލުބޭކަލުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ رسول ކަމާއިގެން ފޮނުއްވީ) بيان ވެގެންވާ حجّة އާއި دليل ތަކާއި ފޮތްތަކާއިގެންނެވެ. އަދި (އޭ رسول ﷲ އެވެ!) ކަލޭގެފާނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ذِكر އެބަހީ: ކީރިތި قرآن މިބާވައިލައްވަނީ މީސްތަކުންނަށް ބާވައިލެއްވުނުތަކެތި ކަލޭގެފާނު އެމީހުންނަށް ބަޔާންކޮށް ދެއްވުމަށެވެ. އަދި އެމީހުން ވިސްނާ فِكر ކުރުމަށްޓަކައެވެ. އެކަމުގެ مقصد ގައެވެ.
16:45 أَفَأَمِنَ ٱلَّذِينَ مَكَرُواْ ٱلسَّيِّـَٔاتِ أَن يَخۡسِفَ ٱللَّهُ بِهِمُ ٱلۡأَرۡضَ أَوۡ يَأۡتِيَهُمُ ٱلۡعَذَابُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَشۡعُرُونَ ﴿45﴾ أَفَأَمِنَ ٱلَّذِينَ مَكَرُواْ ٱلسَّيِّـَٔاتِ أَن يَخۡسِفَ ٱللَّهُ بِهِمُ ٱلۡأَرۡضَ أَوۡ يَأۡتِيَهُمُ ٱلۡعَذَابُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَشۡعُرُونَ
(مؤمن ންނަށް އަނިޔާކޮށް އަދި) އެމީހުނާމެދު ނުބައިގޮތްތައް ރޭވި އަދި ރާވާ މީހުން އެތިބީ ﷲ އެމީހުންނާއިގެން ބިންގަނޑު ގަންބަވައިގަތުމާ މެދު ނުވަތަ އެމީހުންނަށް إحساس ވެސް ނުވެތިއްބާ عذاب އެމީހުންނަށް އައުމާމެދު އަމާންވެގެންހެއްޔެވެ؟ (އެބަހީ: އެއިން ކަމެއްނުވާނެކަމާ މެދު ހިތްހަމަޖެހި އަމާންވެގެންހެއްޔެވެ؟)
16:46 أَوۡ يَأۡخُذَهُمۡ فِي تَقَلُّبِهِمۡ فَمَا هُم بِمُعۡجِزِينَ ﴿46﴾ أَوۡ يَأۡخُذَهُمۡ فِي تَقَلُّبِهِمۡ فَمَا هُم بِمُعۡجِزِينَ
ނުވަތަ އެމީހުން އެކިއެކި ކަންކަމުގައި حركاة ތެރިވެ ދަތުރުފަތުރުކުރުމުގެ ތެރޭގައި އެކަލާނގެ އެމީހުން ހިއްޕަވައި ހަލާކުކުރެއްވުމާއިމެދު (އެމީހުން އެތިބީ އަމާންވެގެންހެއްޔެވެ؟) ފަހެ އެފަދަކަމެއް ﷲ ކުރެއްވިޔަސް އެކަލާނގެ ނުކުޅައްދައިލެވޭނެބަޔަކުކަމުގައި އެމީހުން ނުވެއެވެ.
16:47 أَوۡ يَأۡخُذَهُمۡ عَلَىٰ تَخَوُّفٖ فَإِنَّ رَبَّكُمۡ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٌ ﴿47﴾ أَوۡ يَأۡخُذَهُمۡ عَلَىٰ تَخَوُّفٖ فَإِنَّ رَبَّكُمۡ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٌ
ނުވަތަ ބިރުވެރިގޮތަކަށް އެކަލާނގެ އެމީހުން ހިއްޕެވުމާ މެދު އެމީހުން އެތިބީ އަމާންވެގެންހެއްޔެވެ؟ އެއީ މީހުން މަރުއްވައި މަދުކުރައްވައި ހަލާކުކުރެއްވުމުންނެވެ.) ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭމެންގެ ކަލާނގެއީ ކަނޑައެޅިގެން އޯގާވަންތަ އަދި رحمة ލެއްވުން ބޮޑުވެގެންވާ ކަލާނގެކަންކަށަވަރެވެ. (އެހެނީ އަޅުތަކުންގެ އުރެދުންތައް ގިނަވުމާ އެކުވެސް އެމީހުންގެމައްޗަށް ބޮޑު عقوبة އެއް އެކަލާނގެ ނުފޮނުއްވައި ލަސްކުރައްވާފައިވެއެވެ.)
16:48 أَوَلَمۡ يَرَوۡاْ إِلَىٰ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ مِن شَيۡءٖ يَتَفَيَّؤُاْ ظِلَٰلُهُۥ عَنِ ٱلۡيَمِينِ وَٱلشَّمَآئِلِ سُجَّدٗا لِّلَّهِ وَهُمۡ دَٰخِرُونَ ﴿48﴾ أَوَلَمۡ يَرَوۡاْ إِلَىٰ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ مِن شَيۡءٖ يَتَفَيَّؤُاْ ظِلَٰلُهُۥ عَنِ ٱلۡيَمِينِ وَٱلشَّمَآئِلِ سُجَّدٗا لِّلَّهِ وَهُمۡ دَٰخِرُونَ
އެމީހުން يعني: مؤمن ންނާއިމެދު ނުބައިގޮތްތައް ރާވާ މީހުން ﷲ ހައްދަވާފައިވާ އެކިބާވަތުގެ ތަކެއްޗަށް ބަލާ ވިސްނާ فِكر ކޮށް ނުހަދަނީބާވައެވެ؟ (އެއީ ގަސްގަހާގެއްސާއި ފަރުބަދަޔާއި ކަނޑާއި ދެންވެސް ކޮންމެ އެއްޗެކެވެ.) ފަހެ އެތަކެތީގެ ހިޔަނި ކަނާތްފަރާތަށާއި ވައަތްފަރާތަށް ލެނބެއެވެ. ނުވަތަ ދުވާލުގެ ހެނދުނުކޮޅާއި ހަވީރުކޮޅު ދެއިރު ދެއަތަށް ލެނބެއެވެ. އެއީ އެތަކެތި ދެރަވެ ނިކަމެތިވެގެންވާ حال ﷲ އަށް سجدة ކުރުމަށެވެ.
16:49 وَلِلَّهِۤ يَسۡجُدُۤ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ مِن دَآبَّةٖ وَٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ وَهُمۡ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ ﴿49﴾ وَلِلَّهِۤ يَسۡجُدُۤ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ مِن دَآبَّةٖ وَٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ وَهُمۡ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ
އަދި އުޑުތަކާއި ބިމުގައިވާހާތަކެތި އޭގެތެރޭގައި ކޮންމެ دَابّة އެއްވިޔަސް އެބަހީ: ދިރޭ ކޮންމެއެއްޗެއްވިޔަސް އަދި ملائكة ބޭކަލުންވެސް ކަނޑައެޅިގެން ﷲ އަށް سجدة ކުރެއެވެ. އަދި އެބޭކަލުންނާއި އެތަކެތި އެކަލާނގެއަށް سجدة ކުރުމާމެދު ބޮޑާވެ كِبْرُ ވެރިނުވެއެވެ.
16:50 يَخَافُونَ رَبَّهُم مِّن فَوۡقِهِمۡ وَيَفۡعَلُونَ مَا يُؤۡمَرُونَ۩ ﴿50﴾ يَخَافُونَ رَبَّهُم مِّن فَوۡقِهِمۡ وَيَفۡعَلُونَ مَا يُؤۡمَرُونَ۩
އަދި އެބޭކަލުންގެމަތީގައިވާ އެބޭކަލުންގެ ربّ އަށް އެބޭކަލުން ބިރުވެތިވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. އަދި އެބޭކަލުންނަށް އަމުރުވެވުނު ކަންތައް އެބޭކަލުން ކުރައްވައެވެ.
16:51 وَقَالَ ٱللَّهُ لَا تَتَّخِذُوٓاْ إِلَٰهَيۡنِ ٱثۡنَيۡنِۖ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ فَإِيَّـٰيَ فَٱرۡهَبُونِ ﴿51﴾ ۞وَقَالَ ٱللَّهُ لَا تَتَّخِذُوٓاْ إِلَٰهَيۡنِ ٱثۡنَيۡنِۖ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ فَإِيَّـٰيَ فَٱرۡهَبُونِ
އަދި ﷲ تعالى وحي ކުރެއްވިއެވެ. (އޭ މީސްތަކުންނޭވެ!) ކަލޭމެން ދެ إله ން ހިފާ إختيار ނުކުރާށެވެ! (ﷲ އާއި އެހެން އެއްޗަކާއި ބައިވެރިކޮށް (شريك) ނުކުރާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން އެކަލާނގެ އެއީ އެއްކައުވަންތަ އެއް إله އެކެވެ. ފަހެ ކަލޭމެން ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އެކަނި ބިރުވެތިވާހުށިކަމެވެ!
16:52 وَلَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَهُ ٱلدِّينُ وَاصِبًاۚ أَفَغَيۡرَ ٱللَّهِ تَتَّقُونَ ﴿52﴾ وَلَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَهُ ٱلدِّينُ وَاصِبًاۚ أَفَغَيۡرَ ٱللَّهِ تَتَّقُونَ
އަދި އުޑުތަކާއި ބިމުގައިވާހާތަކެތި އެކަލާނގެއަށް خاصّ ވެ ملك ވެގެންވެއެވެ. އަދި އަޅުކަން އަބަދާއަބަދު ދާއިމީގޮތުގައި (ކިޔަމަންތެރިކަމާއި إخلاص ތެރިކަމާ އެކު) ވެވުން حقّ ވަނީ ހަމައެކަނި އެކަލާނގެއަށެވެ. އަޅެފަހެ ﷲ ނޫން ފަރާތަކަށް ކަލޭމެން ބިރުވެތިވަނީހެއްޔެވެ؟ (ނުވަތަ ބިރުވެތިވާންވީހެއްޔެވެ؟) އެއީ އެއްގޮތަކަށްވެސް އެކަށީގެންވާ ކަމެއްނޫނެވެ.
16:53 وَمَا بِكُم مِّن نِّعۡمَةٖ فَمِنَ ٱللَّهِۖ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ ٱلضُّرُّ فَإِلَيۡهِ تَجۡـَٔرُونَ ﴿53﴾ وَمَا بِكُم مِّن نِّعۡمَةٖ فَمِنَ ٱللَّهِۖ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ ٱلضُّرُّ فَإِلَيۡهِ تَجۡـَٔرُونَ
އަދި ކަލޭމެންނަށްވާނަމަ ވާހާ نعمة އަކީ ހަމަ ﷲ ގެ حضرة ންވާ نعمة އެވެ. ދެން އަދި ކަލޭމެންނަށް (ތަދުމަޑުކަމުގެގޮތުންވެސް އަދި ބަލިމަޑުކަމުގެގޮތުންވެސް އަދި ބިރުވެތިކަމުގެގޮތުންވިޔަސް) އުނދަގުލެއް ޖެހިއްޖެއްޔާ ކަލޭމެން އެކަލާނގެ حضرة އަށް ގޮވާ އާދޭސްކުރެއެވެ.
16:54 ثُمَّ إِذَا كَشَفَ ٱلضُّرَّ عَنكُمۡ إِذَا فَرِيقٞ مِّنكُم بِرَبِّهِمۡ يُشۡرِكُونَ ﴿54﴾ ثُمَّ إِذَا كَشَفَ ٱلضُّرَّ عَنكُمۡ إِذَا فَرِيقٞ مِّنكُم بِرَبِّهِمۡ يُشۡرِكُونَ
ދެން ކަލޭމެންގެ ކިބައިން އެއުނދަގޫ އެކަލާނގެ ދުރުކޮށްދެއްވާ كشف ކުރައްވައިފިއްޔާ ކަލޭމެންގެތެރެއިން ބަޔަކު އެމީހުންގެ ربّ އަށް شريك ކުރެއެވެ.
16:55 لِيَكۡفُرُواْ بِمَآ ءَاتَيۡنَٰهُمۡۚ فَتَمَتَّعُواْ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ ﴿55﴾ لِيَكۡفُرُواْ بِمَآ ءَاتَيۡنَٰهُمۡۚ فَتَمَتَّعُواْ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ
އެއީ އެމީހުނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެއްވި نعمة އަށް ދެކޮޅުހަދާ ކާފަރުވުމަށްޓަކައެވެ. ފަހެ ކަލޭމެން (މިދުނިޔޭގައި) މަޖާނަގައި އަރާމުކޮށްބަލާށެވެ! ފަހެ ނިކަންހުރެ (ތިޔަކަމުގެ ނުބައި) ކަލޭމެން ދެކޭނެއެވެ. އެކަން އެނގިދާނެއެވެ.
16:56 وَيَجۡعَلُونَ لِمَا لَا يَعۡلَمُونَ نَصِيبٗا مِّمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡۗ تَٱللَّهِ لَتُسۡـَٔلُنَّ عَمَّا كُنتُمۡ تَفۡتَرُونَ ﴿56﴾ وَيَجۡعَلُونَ لِمَا لَا يَعۡلَمُونَ نَصِيبٗا مِّمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡۗ تَٱللَّهِ لَتُسۡـَٔلُنَّ عَمَّا كُنتُمۡ تَفۡتَرُونَ
އަދި އެމީހުނަށް (އެއްވެސް حقيقة އެއް އަދި ގެއްލުމެއް منفع އެއް) ވާކަން ނޭނގޭތަކެއްޗަށް އެބަހީ: ބުދުތަކަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެމީހުނަށް ދެއްވި ރިޒުގުން ބައެއްދެނީއެވެ. ބައި އަޅަނީއެވެ. ﷲ ގަންދީ ހުވައިކުރަމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭމެން ތިޔަދޮގުހަދާ ކަންތައްތަކާމެދު ކަލޭމެންނާ ސުވާލުވެވޭނެއެވެ. (މިއާޔަތުގައި މިވާ ބުދަށް ބައިއަޅާވާހަކަ أنعام ސޫރަތުގައި بيان ވެގެންވާނެއެވެ.)
16:57 وَيَجۡعَلُونَ لِلَّهِ ٱلۡبَنَٰتِ سُبۡحَٰنَهُۥ وَلَهُم مَّا يَشۡتَهُونَ ﴿57﴾ وَيَجۡعَلُونَ لِلَّهِ ٱلۡبَنَٰتِ سُبۡحَٰنَهُۥ وَلَهُم مَّا يَشۡتَهُونَ
އަދި އެމީހުން يعني: مشرك ންގެމީހުން ﷲ އަށް އަންހެންދަރިން نِسْبَة ކުރަނީއެވެ. (އެމީހުން ބުނަނީ ملائكة ބޭކަލުންނަކީ ﷲ ގެ އަންހެންދަރިންކަމުގައެވެ. މިގޮތުން އަންހެން ޖިންސު އެކީއެކަށް އެފަރާތަށް نِسْبَة ކުރަނީއެވެ. އަދި އެމީހުންނަށް نِسْبَة ކުރަނީ ފިރިހެން ޖިންސެވެ.) އެކަލާނގެއަށް ދަރިއަކުވުމުން އެކަލާނގެ ހުސް طاهر ވަންތަވެވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި އެމީހުންނަށް އެމީހުން نِسْبَة ކުރަނީ އެމީހުންއެދޭ ތަކެއްޗެވެ. އެއީ ފިރިހެންދަރިންނެވެ.
16:58 وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِٱلۡأُنثَىٰ ظَلَّ وَجۡهُهُۥ مُسۡوَدّٗا وَهُوَ كَظِيمٞ ﴿58﴾ وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِٱلۡأُنثَىٰ ظَلَّ وَجۡهُهُۥ مُسۡوَدّٗا وَهُوَ كَظِيمٞ
އަދި އެއިން މީހަކަށް އަންހެންދަރިއަކު ލިބިއްޖެކަމުގެ خبر ދީފިއްޔާ އެމީހާގެ މޫނު (އެކަމާ ދެރަވެ ހިތާމައިން) މުޅިން ކަޅުވެދެއެވެ. ބަނަވެދެއެވެ. އަދި އޭނާ (އެކަމާމެދު ހިތާމަޔާ ރުޅިވެރިކަމުން ފުރިގެންވާ حال) އެކަން ފައުޅުނުކޮށް ވަންހަނާކުރެއެވެ.
16:59 يَتَوَٰرَىٰ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ مِن سُوٓءِ مَا بُشِّرَ بِهِۦٓۚ أَيُمۡسِكُهُۥ عَلَىٰ هُونٍ أَمۡ يَدُسُّهُۥ فِي ٱلتُّرَابِۗ أَلَا سَآءَ مَا يَحۡكُمُونَ ﴿59﴾ يَتَوَٰرَىٰ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ مِن سُوٓءِ مَا بُشِّرَ بِهِۦٓۚ أَيُمۡسِكُهُۥ عَلَىٰ هُونٍ أَمۡ يَدُسُّهُۥ فِي ٱلتُّرَابِۗ أَلَا سَآءَ مَا يَحۡكُمُونَ
އަދި އޭނާއަށް އެ خبر ދެވުނުކަމުގެ ނުބައިކަމުން (އެބަހީ: އަންހެންދަރިއަކު ލިބުމުގެ ނުބައިކަމުން) އޭނާ މީސްތަކުންނާ ދުރުވެ ވަންހަނާވެދެއެވެ. ނިވައިވެދެއެވެ. އަދި އޭނާ ދެއަތަށް ޖެހިޖެހި ހުރެއެވެ. ނިކަމެތިކަމާއި ދެރަކަމާ އެކު އެކުއްޖާ ހިފައިގެން ގެންގުޅޭނީ ބާވައެވެ؟ ނުވަތަ އެކުއްޖާ (ދިރިއޮއްވާ) ވެލީގައި ވަޅުލާ ނިވައިކުރާނީބާވައެވެ؟ ދަންނާށެވެ! އެމީހުން އެކުރާ حكم ގެ ހުރި ނުބައިކަމާއެވެ! އެއީ ވަރަށްވެސް ނުބައި حكم އެކެވެ. (މިހެނީ އެމީހުންނަށް އެމީހުން نِسْبَة ކުރުމަށް ނުރުހޭ އަންހެންޖިންސު ﷲ އަށް نِسْبَة ކޮށް އެމީހުން އެދޭ ފިރިހެންޖިންސު އެމީހުންނަށް نِسْبَة ކުރުމީ ނުބައި حكم އެކެވެ. އަދިއެއްވެސް ބާވަތެއްގެ ދަރިއަކު އެކަލާނގެއަށް ނިސްބަތްކުރުމީ އެންމެބޮޑެތި ފާފައިގެތެރެއިންވާކަމެކެވެ.)
16:60 لِلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ مَثَلُ ٱلسَّوۡءِۖ وَلِلَّهِ ٱلۡمَثَلُ ٱلۡأَعۡلَىٰۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ ﴿60﴾ لِلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ مَثَلُ ٱلسَّوۡءِۖ وَلِلَّهِ ٱلۡمَثَلُ ٱلۡأَعۡلَىٰۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ
آخرة ދުވަހަށް إيمان ނުވާމީހުންނަށް ކަނޑައެޅިގެންހުރީ ނުބައިވެގެންވާ مثال އެވެ. (ޖާހިލުކަމާއި ﷲ އަށް ކާފަރުވުމާ މިފަދަ މިސާލެވެ.) އަދި ﷲ އަށް خاصّ ވެގެންވަނީ އެންމެ މަތިވެރިވެ މާތްވެގެންވާ مثال އެވެ. (ދީލަތިކަމާއި ފުރިހަމަކަމާއި މުއްސަނދިކަމާއި ތަނަވަސްކަމާއި ދެނެވޮޑިގަތުމާއި...... މިފަދަ މިފަދަ މިސާލެވެ.) އަދި އެކަލާނގެއީ عزّة ވަންތަ حكمة ވަންތަ ކަލާނގެއެވެ.
16:61 وَلَوۡ يُؤَاخِذُ ٱللَّهُ ٱلنَّاسَ بِظُلۡمِهِم مَّا تَرَكَ عَلَيۡهَا مِن دَآبَّةٖ وَلَٰكِن يُؤَخِّرُهُمۡ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗىۖ فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمۡ لَا يَسۡتَـٔۡخِرُونَ سَاعَةٗ وَلَا يَسۡتَقۡدِمُونَ ﴿61﴾ وَلَوۡ يُؤَاخِذُ ٱللَّهُ ٱلنَّاسَ بِظُلۡمِهِم مَّا تَرَكَ عَلَيۡهَا مِن دَآبَّةٖ وَلَٰكِن يُؤَخِّرُهُمۡ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗىۖ فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمۡ لَا يَسۡتَـٔۡخِرُونَ سَاعَةٗ وَلَا يَسۡتَقۡدِمُونَ
އަދި (آدم ގެދަރިންކުރެ އުރެދޭ) މީހުންގެ ނުބައިކަމާއި އަނިޔާގެ ސަބަބުން ﷲ تعالى މީސްތަކުން ހިތްޕަވާ ހަލާކުކުރައްވާނެނަމަ ބިންމަތީގައި އެއްވެސް ދިރޭއެއްޗެއް (ނުމަރުއްވާ) އެކަލާނގެ ދޫނުކުރެއްވީހެވެ. އެހެންނަމަވެސް ކަނޑައެޅި عيّن ވެގެންވާ ވަކިވަގުތަކަށް އެކަލާނގެ އެމީހުން ލަސްކުރައްވަނީއެވެ. ދެންފަހެ އެމީހުންގެ އެވަގުތު އައިސްޖެހުމުން ހިނދުކޮޅެއްވެސް ލަސްނުވާނެއެވެ. އަދި އެއަށްވުރެ ހިނދުކޮޅެއް އަވަސްވެސް ނުވާނެއެވެ.
16:62 وَيَجۡعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكۡرَهُونَۚ وَتَصِفُ أَلۡسِنَتُهُمُ ٱلۡكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ ٱلنَّارَ وَأَنَّهُم مُّفۡرَطُونَ ﴿62﴾ وَيَجۡعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكۡرَهُونَۚ وَتَصِفُ أَلۡسِنَتُهُمُ ٱلۡكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ ٱلنَّارَ وَأَنَّهُم مُّفۡرَطُونَ
އަދި އެމީހުން - އެބަހީ: مشرك ންގެމީހުން - އެމީހުން ނުރުހޭ އެތި އެބަހީ: އަންހެންދަރިން - ﷲ އަށް نِسْبَة ކުރަނީއެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެމީހުންނަށް ރަނގަޅުއެތިވާކަމުގައި - އެބަހީ: ފިރިހެންދަރިން خاصّ ވެގެންވާކަމުގައި އެމީހުންގެ ދޫތަކުން އެދޮގު ސިފަކުރަނީއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެމީހުންނަށް ނަރަކަ ކަނޑައެޅިގެންހުރުމީ حقّ އެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެމީހުންނަކީ ނަރަކައިގައި ފަސްކުރެވި ހަނދާންނެތިފައިވާގޮތަށް ތިބޭނޭބައެކެވެ. އެއީ عجائب އެއްނޫނެވެ.
16:63 تَٱللَّهِ لَقَدۡ أَرۡسَلۡنَآ إِلَىٰٓ أُمَمٖ مِّن قَبۡلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَعۡمَٰلَهُمۡ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ ٱلۡيَوۡمَ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ ﴿63﴾ تَٱللَّهِ لَقَدۡ أَرۡسَلۡنَآ إِلَىٰٓ أُمَمٖ مِّن قَبۡلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَعۡمَٰلَهُمۡ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ ٱلۡيَوۡمَ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ
(އޭ رسول ﷲ އެވެ!) ﷲ ގެ ذاتُ ފުޅު ގަންދެއްވައި އެކަލާނގެ ހުވައި وحي ކުރައްވައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނުންގެ ކުރީގެ أمّة ތަކަށް رسول ބޭކަލުން ފޮނުއްވީމެވެ. ދެންފަހެ شيطان އާ އެ أمّة ތަކުގެ މީހުންނަށް އެމީހުން ކުރަމުންއައި (ނުބައި) ކަންތައްތައް ޒީނަތްތެރިކޮށްދިނީއެވެ. އެމީހުން (رسول ބޭކަލުން ގެންނެވި توحيد އާއި އެބޭކަލުންގެ نصيحة ނުއަހައި شيطان އާގެ ފަހަތުން ދިޔައީއެވެ.) ފަހެ މިއަދު މިދުނިޔޭގައި އެމީހުންގެ ސަހަރޯވެރިއަކީ އެ شيطان އެވެ. (އެއީ ނުބައިގެންވާ ސަހަރޯވެރިޔާއެވެ.) އަދި އެމީހުނަށް آخرة ގައި ހުރީ ވޭންދެނިވި عذاب އެވެ.
16:64 وَمَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ ٱلَّذِي ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ ﴿64﴾ وَمَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ ٱلَّذِي ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ
އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނަށް ފޮތް ބާވައިލެއްވީ އެމީހުންގެމެދުގައި إختلاف ވެގެންވާ ކަންތައް އެމީހުންނަށް ބަޔާންކޮށްދެއްވުމަށާއި، އަދި އީމާންވެގެންވާ ބަޔަކަށްވާ ތެދުމަގާއި رحمة އެއްގެގޮތުންކަމުގައި މެނުވީ ނުވެއެވެ.
16:65 وَٱللَّهُ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَآۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَسۡمَعُونَ ﴿65﴾ وَٱللَّهُ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَآۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَسۡمَعُونَ
އަދި ﷲ تعالى އުޑުން ފެންބާވައިލެއްވިއެވެ. ދެން އެފެނުގެ ސަބަބުން ބިންގަނޑު މަރުވެ ހަނަފަސްވެފައި އޮތުމަށްފަހު އެކަލާނގެ އެބިން ދިރުއްވައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެކަމުގައި ﷲ ގެ قدرة ތެރިކަމާއި އެއްކައުވަންތަކަމަށް އަދި މަރުވުމަށްފަހު ދިރުއްވާނެކަމުގެ މައްޗަށް دليل ކުރާ دليل ވާކަން ކަށަވަރެވެ. އެއީ މިކީރިތި قرآن ގެ ބަސްއަހައި އެއަށް ވިސްނާ ފިކުރުކުރާ ބަޔަކަށެވެ.
16:66 وَإِنَّ لَكُمۡ فِي ٱلۡأَنۡعَٰمِ لَعِبۡرَةٗۖ نُّسۡقِيكُم مِّمَّا فِي بُطُونِهِۦ مِنۢ بَيۡنِ فَرۡثٖ وَدَمٖ لَّبَنًا خَالِصٗا سَآئِغٗا لِّلشَّـٰرِبِينَ ﴿66﴾ وَإِنَّ لَكُمۡ فِي ٱلۡأَنۡعَٰمِ لَعِبۡرَةٗۖ نُّسۡقِيكُم مِّمَّا فِي بُطُونِهِۦ مِنۢ بَيۡنِ فَرۡثٖ وَدَمٖ لَّبَنًا خَالِصٗا سَآئِغٗا لِّلشَّـٰرِبِينَ
އަދި نعم ސޫފިތަކުގައިވެސް ކަލޭމެނަށް دليل އާއި حجّة ވެއެވެ. (وعظ نصيحة ވެއެވެ.) އެތަކެތީގެ ބަނޑުގައިވާ ގުޔާއި ލެއިގެތެރެއިން (އެޔާ ނުގުޅޭގޮތަށް) ހަމަ ސީދާ ސާފުކިރު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނެރެދެއްވައި ކަލޭމެނަށް ބޯންދެއްވަމެވެ. އެކިރު ބޮއިލާ މީހާއަށް ނުހަނު ފަސޭހަކަމާއި އޮމާންކަމާއިއެކު ދިރުވައިލަން ފަސޭހަވެގެންވެއެވެ.
16:67 وَمِن ثَمَرَٰتِ ٱلنَّخِيلِ وَٱلۡأَعۡنَٰبِ تَتَّخِذُونَ مِنۡهُ سَكَرٗا وَرِزۡقًا حَسَنًاۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ ﴿67﴾ وَمِن ثَمَرَٰتِ ٱلنَّخِيلِ وَٱلۡأَعۡنَٰبِ تَتَّخِذُونَ مِنۡهُ سَكَرٗا وَرِزۡقًا حَسَنًاۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ
އަދި ކަދުރު ރުކާއި މޭބިސްކަދުރުގެ މޭވާގައިވެސް ކަލޭމެންނަށް (އެކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކަމާއި قدرة ތެރިކަމުގެ) دليل އާއި عبرة ވެއެވެ. އެތަކެތީން މަސްތުވާ ތަކެއްޗާއި އަދި حلال ރަނގަޅު ރިޒުގު ކަލޭމެން ހިފަމުއެވެ. ނަގައިހަދަމުއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ކަންކަމަށް ވިސްނައި ބުއްދިކޮށް ހަދާބަޔަކަށް އެކަމުގައިވެސް دليل އާއި حجّة ވާކަން ކަށަވަރެވެ.
16:68 وَأَوۡحَىٰ رَبُّكَ إِلَى ٱلنَّحۡلِ أَنِ ٱتَّخِذِي مِنَ ٱلۡجِبَالِ بُيُوتٗا وَمِنَ ٱلشَّجَرِ وَمِمَّا يَعۡرِشُونَ ﴿68﴾ وَأَوۡحَىٰ رَبُّكَ إِلَى ٱلنَّحۡلِ أَنِ ٱتَّخِذِي مِنَ ٱلۡجِبَالِ بُيُوتٗا وَمِنَ ٱلشَّجَرِ وَمِمَّا يَعۡرِشُونَ
(އޭ رسول ﷲ އެވެ!) އަދި މާމުއިކުޅަނދުރަށް ކަލޭގެފާނުންގެ ربّ إلهام ކުރެއްވިއެވެ. (އެންގެވިއެވެ.) ފަރުބަދަތަކުގައްޔާއި ގަސްގަހުގައްޔާއި އަދި ގޯތިގެދޮރުގެ ބެލްކަނީފަދަ ތަންތާނގައި ނުވަތަ މޭބިސްކަދުރު ވެޔޮތަކުގައި ތިބާގެހަދާށެވެ! ހަތައިހަދާށެވެ!
16:69 ثُمَّ كُلِي مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ فَٱسۡلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلٗاۚ يَخۡرُجُ مِنۢ بُطُونِهَا شَرَابٞ مُّخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهُۥ فِيهِ شِفَآءٞ لِّلنَّاسِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ ﴿69﴾ ثُمَّ كُلِي مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ فَٱسۡلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلٗاۚ يَخۡرُجُ مِنۢ بُطُونِهَا شَرَابٞ مُّخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهُۥ فِيهِ شِفَآءٞ لِّلنَّاسِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ
ދެން ހުރިހާ ވައްތަރެއްގެ މޭވާއިން ކައިހަދާށެވެ! (އެއީ މާމެލާމެއްޔާއި މޭވާގެ ވައްތަރުތަކެވެ.) އަދި ތިބާގެ ربّ ގެ ކިޔަމަންތެރިކުރެވިފައިވާ މަގުތައް إختيار ކޮށް އެމަގުތަކުން ދަތުރުކުރާށެވެ! (ނުވަތަ ކިޔަމަންތެރިވެގެންވާ حال ތިބާގެ ربّ ގެމަގުތަކުން ދަތުރުކޮށްދާށެވެ!) އަދި އެމާމުއި ކުޅަނދުރުގެ ބަނޑުން ތަފާތު ކުލަކުލައިގެ ބުއިމެއް (މާމުއި) ނުކުންނާނެއެވެ. އެމާމުއިގައި މީސްތަކުންގެ ބަލީގެ شفاء އެއްވެއެވެ. ބަލީގެ ބޭހަކަށްވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ކަންކަމަށް ފިކުރުކޮށް ވިސްނާބަޔަކަށް އެކަމުގައި دليل ވާކަންކަށަވަރެވެ. (އެބަހީ: މާމުއިކުޅަނދުރުގެ ގެދޮރުހެދުމާއި އޭތި ދުރުހިސާބުހިސާބުގެ ގަސްގަހުގެ މޭވާޔާ މާމެލާމެލީގެ ކާނާހޯދައިގެން ކައި އެއިން އޭތީގެ ބަނޑުގައި އުފެދޭ މާމުއި އެހަތާގަނޑުގައި ޖަމާކުރުމާއި އެމާމުއިގައި ލައްވާފައިވާ ތާސީރާއި މިކަންކަމަށް ވިސްނާ މީހަކަށް އެކުޅަނދުރު ހައްދަވާ އެސޮރަށް އެކަމުގެ ފަންނު ދަސްކޮށްދެއްވާ إلهام ކޮށްދެއްވާ ﷲ ގެ قدرة ތެރިކަމާއި އެއްކައުވަންތަކަމުގެމައްޗަށް ގަދަވެގެންވާ دليل އާއި حجّة ވާކަން ކަށަވަރެވެ.)
16:70 وَٱللَّهُ خَلَقَكُمۡ ثُمَّ يَتَوَفَّىٰكُمۡۚ وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَىٰٓ أَرۡذَلِ ٱلۡعُمُرِ لِكَيۡ لَا يَعۡلَمَ بَعۡدَ عِلۡمٖ شَيۡـًٔاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٞ قَدِيرٞ ﴿70﴾ وَٱللَّهُ خَلَقَكُمۡ ثُمَّ يَتَوَفَّىٰكُمۡۚ وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَىٰٓ أَرۡذَلِ ٱلۡعُمُرِ لِكَيۡ لَا يَعۡلَمَ بَعۡدَ عِلۡمٖ شَيۡـًٔاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٞ قَدِيرٞ
އަދި ކަލޭމެން ހެއްދެވީ ﷲ އެވެ. އަދި ދެން ކަލޭމެން މަރުގަންނަވާނީ ހަމަ އެކަލާނގެއެވެ. (އަދި މަރުގެންނެވުމުގެކުރިން) ކަލޭމެންކުރެ ބައެއްމީހުން މުސްކުޅިކުރައްވައި އެންމެ ނުބައި عُمُر ކަމުގައިވާ أَرْذَلِ اْلعُمُر އަށް ފޯރުކުރައްވައެވެ. އެއީ ތަންދޮރުދަންނަ ރަނގަޅުމީހަކުކަމުގައި އުޅުމަށްފަހު ތަންދޮރު ނޭނގޭ ހިސާބަށް ފޮނުއްވުމަށެވެ. ބުއްދިނެތް ޅަކުދިންފަދައިންވުމަށްޓަކައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ދެނެވޮޑިގެންވާ ކުޅަދުންވަންތަ ކަލާނގެއެވެ.
16:71 وَٱللَّهُ فَضَّلَ بَعۡضَكُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ فِي ٱلرِّزۡقِۚ فَمَا ٱلَّذِينَ فُضِّلُواْ بِرَآدِّي رِزۡقِهِمۡ عَلَىٰ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُمۡ فَهُمۡ فِيهِ سَوَآءٌۚ أَفَبِنِعۡمَةِ ٱللَّهِ يَجۡحَدُونَ ﴿71﴾ وَٱللَّهُ فَضَّلَ بَعۡضَكُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ فِي ٱلرِّزۡقِۚ فَمَا ٱلَّذِينَ فُضِّلُواْ بِرَآدِّي رِزۡقِهِمۡ عَلَىٰ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُمۡ فَهُمۡ فِيهِ سَوَآءٌۚ أَفَبِنِعۡمَةِ ٱللَّهِ يَجۡحَدُونَ
އަދި ﷲ تعالى ކަލޭމެންކުރެ އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކުގެމައްޗަށް ރިޒުގުގެގޮތުން މާތްކުރެއްވިއެވެ. (އެއްބަޔަކަށް ތަނަވަސްކަން އިތުރުކޮށްދެއްވިއެވެ.) އަދި އެތަނަވަސްކަމާއި ރިޒުގު އިތުރުވެވުނުމީހުން އެމީހުންގެދަށުގައިވާ އަޅުންނަށް ތިމާމެންގެ އެމުދަލުން ބައެއްދީ ސާހިބުމީހާއާއި އަޅުމީހާއާއި ދެމީހުން އެމުދަލުގައި ހަމަހަމަވެ އެއްވަރުވާނޭގޮތުން އަޅުމީހާއަށް ބައެއްދޭނޭ މީހަކުކަމުގައި ނުވެއެވެ. (ދެއަނބިން ނުވަތަ ހަތަރު އަނބިން ތިބިނަމަ އަޅުމީހާއާއި ދެމީހުންނަށް ހަމަހަމައަށް އެއަނބީން ބައިކުރާނޭ މީހަކުކަމުގައި ނުވެއެވެ.) (މިހެން މިކަންހުރިއިރު ﷲ އާއި އެކަލާނގެ އަޅުންނާ ހަމަހަމަކޮށް ﷲ އަށް އަދާކުރަންޖެހުނު އަޅުކަމުން ބައެއް އަޅުންނަށްދީ ﷲ އާއި އެކަލާނގެ އަޅާ އެއްވަރުކުރަން ހެޔޮވާނީ ކޮންފަދައަކުންހެއްޔެވެ؟ ބުއްދީގެ ހަމަތަކުން ބެލީމާވެސް شريك ކުރުން ހެޔޮވާނީ ކޮންފަދައަކުންހެއްޔެވެ؟) އެއްވަރުނުވާނެކަން ކަށަވަރެވެ. އެމީހުން ފަހެ ﷲ ގެ نعمة އަށް ދެކޮޅުހަދާ إنكار ކުރަނީހެއްޔެވެ؟
16:72 وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَزۡوَٰجِكُم بَنِينَ وَحَفَدَةٗ وَرَزَقَكُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِۚ أَفَبِٱلۡبَٰطِلِ يُؤۡمِنُونَ وَبِنِعۡمَتِ ٱللَّهِ هُمۡ يَكۡفُرُونَ ﴿72﴾ وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَزۡوَٰجِكُم بَنِينَ وَحَفَدَةٗ وَرَزَقَكُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِۚ أَفَبِٱلۡبَٰطِلِ يُؤۡمِنُونَ وَبِنِعۡمَتِ ٱللَّهِ هُمۡ يَكۡفُرُونَ
އަދި ﷲ تعالى ކަލޭމެންގެ އެއްޖިންސުން ކަލޭމެނަށް އަނބީންލެއްވިއެވެ. (ނުވަތަ آدم عليه السّلام ގެ ކިބައިން އެކަލޭގެފާނުންގެ އަނބިކަނބަލުން حوّاء ގެފާނު ހެއްދެވިއެވެ. مفسّر ން މިދެތަރުޖަމާއަށް އިޝާރަތްކުރައްވާފައިވެއެވެ.) އަދި ކަލޭމެންނަށް ކަލޭމެންގެ އަނބީންގެ ކިބައިން ދަރިންނާއި ކާފަދަރިން އެކަލާނގެ ލެއްވިއެވެ. އަދި ރަނގަޅު حلال ތަކެތީގެ ރިޒުގުން އެކަލާނގެ ކަލޭމެންނަށް ރިޒުގުދެއްވިއެވެ. އަޅެފަހެ އެމީހުން އެ إيمان ވަނީ باطل އަށްހެއްޔެވެ؟ باطل عقيدة ތަކަށްހެއްޔެވެ؟ (ބުދުތަކުން منفع ކޮށް ގެއްލުންވާނެކަމަށް ހީކުރަނީހެއްޔެވެ؟ އަދި ﷲ ގެ نعمة އަށް އެމީހުން ކާފަރުވަނީއެވެ. ﷲ حلال ކުރެއްވިތަކެތި އެމީހުން حرام ކޮށް ދެކޮޅުހަދަނީއެވެ.)
16:73 وَيَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَمۡلِكُ لَهُمۡ رِزۡقٗا مِّنَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ شَيۡـٔٗا وَلَا يَسۡتَطِيعُونَ ﴿73﴾ وَيَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَمۡلِكُ لَهُمۡ رِزۡقٗا مِّنَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ شَيۡـٔٗا وَلَا يَسۡتَطِيعُونَ
އަދި އުޑުތަކާއި ބިމުގައި އެއްވެސް އެއްޗެއް އެއްވެސްކަމެއް މިލްކުވެގެންނުވާ ތަކެއްޗަށް (އެބަހީ: ބުދުތަކަށް) ﷲ ފިޔަވައި އެ مشرك ން އަޅުކަންކުރަނީއެވެ. އަދި އެއްވެސް ކަމަކަށްވެސް އެތަކެއްޗަށް ކުޅަދާނަވެގެން ނުވެއެވެ. (އެހުރިހާ ތަކެއްޗަކީ ﷲ ގެ މިލްކެވެ. ބުދުތައްކުރާނީ ކީއްހެއްޔެވެ؟)
16:74 فَلَا تَضۡرِبُواْ لِلَّهِ ٱلۡأَمۡثَالَۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ ﴿74﴾ فَلَا تَضۡرِبُواْ لِلَّهِ ٱلۡأَمۡثَالَۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ
(އޭ مشرك ންނޭވެ!) ކަލޭމެން ﷲ އަށް އެކިއެކި މިސާލުތައް ނުޖަހާށެވެ! (ﷲ އާއި އެހެންތަކެއްޗާއި އެއްފަދަ ނުކުރާށެވެ! އެކަލާނގެއަށް شريك ނުކުރާށެވެ!) ހަމަކަށަވަރުން ﷲ تعالى ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި ކަލޭމެންނަކަށް ނޭނގެއެވެ.
16:75 ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلًا عَبۡدٗا مَّمۡلُوكٗا لَّا يَقۡدِرُ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَمَن رَّزَقۡنَٰهُ مِنَّا رِزۡقًا حَسَنٗا فَهُوَ يُنفِقُ مِنۡهُ سِرّٗا وَجَهۡرًاۖ هَلۡ يَسۡتَوُۥنَۚ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ ﴿75﴾ ۞ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلًا عَبۡدٗا مَّمۡلُوكٗا لَّا يَقۡدِرُ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَمَن رَّزَقۡنَٰهُ مِنَّا رِزۡقًا حَسَنٗا فَهُوَ يُنفِقُ مِنۡهُ سِرّٗا وَجَهۡرًاۖ هَلۡ يَسۡتَوُۥنَۚ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ
އަދި ﷲ تعالى މިސާލެއް ޖައްސަވައިފިއެވެ. އެއީ މީހަކަށް މިލްކުވެގެންވާ އަޅެއްގެ މިސާލެވެ. އޭނާ އެއްވެސް ހެޔޮކަމެއް ނުކުރެއެވެ. އަދި ﷲ ގެމަގުގައި އޭނާ އެއްވެސް އެއްޗެއް ހޭދަނުކުރެއެވެ. އޭނާއަށް އެއްވެސްކަމެއް ކުރުމަށް ކުޅަދާނަ ނުވެއެވެ. (އެހެނީ އޭނާއަކީ މީހެއްގެ އަޅެކެވެ.) މިއީ ކާފަރުމީހެއްގެ މިސާލެވެ. އެކާފަރުމީހާވެސް އެއްވެސް ހެޔޮކަމެއް ނެތެވެ. މިފަދަމީހާއާއި ތިމަންރަސްކަލާނގެ حضرة ން ރަނގަޅު حلال ރިޒުގުދެއްވާފައިވާ މިނިވަން مؤمن އަކާއިދެމީހުން އެއްވަރުވާނޭހެއްޔެވެ؟ ދެން އަދި އޭނާ ސިއްރާއި ފައުޅުގައި އެރިޒުގުން ހޭދަކުރެއެވެ. ﷲ ގެމަގުގައި ހޭދަކުރެއެވެ. މިފަދަ މީހާއާއި ކުރިން ބަޔާންކުރިފަދަ އަޅަކާއި ދެމީހުން ފަހެ އެއްވަރުވާނޭހެއްޔެވެ؟ ނުވާނެކަން ކަށަވަރެވެ. (ބައެއް ބޭކަލުން ވިދާޅުވަނީ މިމިސާލަކީ ހަމަ ސީދާ ﷲ އާއި އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އަޅުކަންވެވޭ އެހެނިހެން ފަރާތްފަރާތާ މިދެފަރާތުގެ މިސާލެވެ.) އެހެނީ ބުދަކީ އެއްވެސް އެއްޗެއް މިލްކުވެގެންނުވާ ހެއްދެވިގެންވާ مخلوق އެކެވެ. އެއްވެސް ހެޔޮކަމެއްނެތެވެ. ﷲ އެއީ ހުރިހާ ތަކެތީގެ ވެރިފަރާތެވެ. މިދެފަރާތް ދެން މިސާލުޖަހަންވެސް ހެޔޮވާނީ ކޮންފަދައަކުންބާވައެވެ. ހެޔޮނުވާނެކަން ކަށަވަރެވެ.
16:76 وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا رَّجُلَيۡنِ أَحَدُهُمَآ أَبۡكَمُ لَا يَقۡدِرُ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَهُوَ كَلٌّ عَلَىٰ مَوۡلَىٰهُ أَيۡنَمَا يُوَجِّههُّ لَا يَأۡتِ بِخَيۡرٍ هَلۡ يَسۡتَوِي هُوَ وَمَن يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَهُوَ عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ ﴿76﴾ وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا رَّجُلَيۡنِ أَحَدُهُمَآ أَبۡكَمُ لَا يَقۡدِرُ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَهُوَ كَلٌّ عَلَىٰ مَوۡلَىٰهُ أَيۡنَمَا يُوَجِّههُّ لَا يَأۡتِ بِخَيۡرٍ هَلۡ يَسۡتَوِي هُوَ وَمَن يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَهُوَ عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ
އަދި ދެފިރިހެނެއްގެ މިސާލު ﷲ ޖައްސަވައިފިއެވެ. އެތަނުން އެކަކީ މަންމަން އަދި ބީރުމީހެކެވެ. އެއްވެސްކަމަކަށް އޭނާއަކަށް ކުޅަދާނައެއްނޫނެވެ. (އެހެނީ އަޑެއްނީވޭ ވާހަކައެއް ނުދެއްކެއެވެ.) އަދި އޭނާއަކީ އޭނާގެ ސާހިބުމީހާގެ މައްޗަށް ބޮޑުބަރެކެވެ. އުނދަގުލެކެވެ. (ބަލަހައްޓަންޖެހެއެވެ. ކާންދޭން ޖެހެއެވެ.) ކޮންމެތާކަށްދިޔަޔަސް އަދި ކޮންމެ ހިނދަކުވެސް ހެޔޮކަމެއްނެތެވެ. މިފަދަ މީހާއާއި ސީދާ ތެދުމަގުގައިވާ حال حقّ ބަސްބުނެ عدل އިންސާފަށް أمر ކުރާމީހަކާއި އެއްވަރުވާނޭ ހެއްޔެވެ؟ مُجَاهِدُ ވިދާޅުވާކަމުގައިވިއެވެ. މިމިސާލަކީ ﷲ سبحانه وتعالى އާއި އަދި އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އަޅުކަންވެވޭ إله ންތަކާއި ދެފަރާތުގެ މިސާލެވެ. والله أعلم.
16:77 وَلِلَّهِ غَيۡبُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَمَآ أَمۡرُ ٱلسَّاعَةِ إِلَّا كَلَمۡحِ ٱلۡبَصَرِ أَوۡ هُوَ أَقۡرَبُۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ ﴿77﴾ وَلِلَّهِ غَيۡبُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَمَآ أَمۡرُ ٱلسَّاعَةِ إِلَّا كَلَمۡحِ ٱلۡبَصَرِ أَوۡ هُوَ أَقۡرَبُۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ
އަދި އުޑުތަކާއި ބިމުގައިވާ އެންމެހައި غَيْبُ (އެބަހީ: ލޯތަކަށް ނުފެންނަ އެންމެހައިކަމެއް) ދެނެވޮޑިގަތުން خاصّ ވެގެންވަނީ ހަމަ ﷲ އަށެވެ. (قيامة ގެ ކަންތަކަކީވެސް އޭގެތެރެއިންވާ ކަމެކެވެ.) އަދި قيامة ވުމުގެ ކަންތައް އެބަހީ: قيامة ވުން ހަމައެކަނި އެސްފިޔަޖަހައިލުންފަދަ އަވަސްކަމެއްކަމުގައި މެނުވީ ނުވެއެވެ. ނުވަތަ އެއަށްވުރެވެސްގާތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ކޮންމެކަމެއްގެމައްޗަށް ﷲ تعالى ކުޅަދުންވަންތަވެވޮޑިގެންވެއެވެ.
16:78 وَٱللَّهُ أَخۡرَجَكُم مِّنۢ بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ شَيۡـٔٗا وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفۡـِٔدَةَ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ ﴿78﴾ وَٱللَّهُ أَخۡرَجَكُم مِّنۢ بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ شَيۡـٔٗا وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفۡـِٔدَةَ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ
އަދި ކަލޭމެން ކަލޭމެންގެ މައިންގެ ބަނޑުތަކުން ނެރުއްވީ ﷲ تعالى އެވެ. އެއްވެސް އެއްޗެއް ކަލޭމެންނަށް ނޭނގޭ حال ގައެވެ. ދެން އެކަލާނގެ ކަލޭމެނަށް އިވުމާއި ފެނުމާއި (ކަންފަތާއި ލޮލާއި) އަދި ހިތްލެއްވިއެވެ. އެއީ ކަލޭމެން شكر ވެރިވޭތޯއެވެ.
16:79 أَلَمۡ يَرَوۡاْ إِلَى ٱلطَّيۡرِ مُسَخَّرَٰتٖ فِي جَوِّ ٱلسَّمَآءِ مَا يُمۡسِكُهُنَّ إِلَّا ٱللَّهُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ ﴿79﴾ أَلَمۡ يَرَوۡاْ إِلَى ٱلطَّيۡرِ مُسَخَّرَٰتٖ فِي جَوِّ ٱلسَّمَآءِ مَا يُمۡسِكُهُنَّ إِلَّا ٱللَّهُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ
އަދި އުޑާއި ބިމާ ދެމެދުވާ ހުސްތާނގައި ނުވަތަ ވައިގައި - جوّ ގައި - ހިފެހެއްޓި ކިޔަމަންކުރެވިގެންވާ ދޫނިތަކަށް އެމީހުން يعني: مشرك ންގެމީހުން ނުބަލަނީބާވައެވެ؟ އެތަކެތި ނުދެކެނީބާވައެވެ. ﷲ މެނުވީ އެތަކެތި (ވެއްޓުނަނުދީ) ހިފަހައްޓަވާކަމުގައި ނުވެއެވެ. އެބަހީ: އެތަކެތި ވެއްޓުނަނުދީ ހިފަހައްޓަވަނީ ހަމަ ﷲ އެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެކަމުގައި (އެބަހީ: އެދޫނިތައް ތިރިޔަށް ވެއްޓުނަނުދީ ހިފަހައްޓަވާ އެސޮރުމެނަށް ފަސޭހަކޮށް އުޅެވޭނެގޮތްލެއްވުމުގައި) އެކަލާނގެ قدرة ތެރިކަމާއި އެއްކައުވަންތަކަމުގެމައްޗަށް دليل ތައްވާކަންކަށަވަރެވެ. ﷲ ތެދުކޮށް إيمان ވާ ބަޔަކަށެވެ.
16:80 وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنۢ بُيُوتِكُمۡ سَكَنٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّن جُلُودِ ٱلۡأَنۡعَٰمِ بُيُوتٗا تَسۡتَخِفُّونَهَا يَوۡمَ ظَعۡنِكُمۡ وَيَوۡمَ إِقَامَتِكُمۡ وَمِنۡ أَصۡوَافِهَا وَأَوۡبَارِهَا وَأَشۡعَارِهَآ أَثَٰثٗا وَمَتَٰعًا إِلَىٰ حِينٖ ﴿80﴾ وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنۢ بُيُوتِكُمۡ سَكَنٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّن جُلُودِ ٱلۡأَنۡعَٰمِ بُيُوتٗا تَسۡتَخِفُّونَهَا يَوۡمَ ظَعۡنِكُمۡ وَيَوۡمَ إِقَامَتِكُمۡ وَمِنۡ أَصۡوَافِهَا وَأَوۡبَارِهَا وَأَشۡعَارِهَآ أَثَٰثٗا وَمَتَٰعًا إِلَىٰ حِينٖ
އަދި ﷲ تعالى ކަލޭމެންގެ ގެތަކުގައި ވަޒަންވެރިވުން (ހަމަޖެހިގެން ތިބެވޭނެގޮތް) ލެއްވިއެވެ. އަދި ކަލޭމެނަށްޓަކައި نَعَم ސޫފީގެ ހަމުގައިވެސް އެކަލާނގެ ގެތައް ލެއްވިއެވެ. އެއީ ފޭލިގެފަދަ ލުއިލުއި އުފުލަން ފަސޭހަ ގޭގެއެވެ. އެއީ ދަތުރުދާއިރު އަދި އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް نقل ވާއިރު އުފުލާހެދުން ފަސޭހަވެ ލުއިވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި قائم ވެތިބޭހިނދުވެސް އޭގެ ފަސޭހަވާނޭގޮތުންނެވެ. އަދި އެތަކެތީގެ އިސްތައްޓާއި ފަލަކެހެރިޔާއި އާދައިގެ ހިމަކެހެރީގައި ކަލޭމެނަށް ގެވެހި ކަންވާރާއި އަދި ވަކިމުއްދަތަކަށް ޒީނަތުގެގޮތުގައި ބޭނުންކުރެވޭނެތަކެތިވެއެވެ. • ދަންނައެވެ. އިސްވެދިޔަ ޒަމާނުގައި އެފަދަކެހެރިން ބައެއް ގެވެހި ކަންވާރުހަދާ އުޅުނުކަމުގައި ވިއެވެ. • أصْوَاف އަކީ صُوف މި لفظ ގެ ޖަމާއެވެ. އެއީ غَنَمُ ކިޔާ ބަކަރީގެ ކެހެރިއެވެ. • أَوْبَار އަކީ وَبَرُ މި لفظ ގެ ޖަމާއެވެ. އެއީ ޖަމަލުގެ އިސްތަށްޓެވެ. ކެހެރިއެވެ. • أَشْعَار އަކީ شَعْر މި لفظ ގެ ޖަމާއެވެ. އެއީ مَعْزُ ބަކަރީގެ ކެހެރިއެވެ. والله أعلم.
16:81 وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّمَّا خَلَقَ ظِلَٰلٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلۡجِبَالِ أَكۡنَٰنٗا وَجَعَلَ لَكُمۡ سَرَٰبِيلَ تَقِيكُمُ ٱلۡحَرَّ وَسَرَٰبِيلَ تَقِيكُم بَأۡسَكُمۡۚ كَذَٰلِكَ يُتِمُّ نِعۡمَتَهُۥ عَلَيۡكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تُسۡلِمُونَ ﴿81﴾ وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّمَّا خَلَقَ ظِلَٰلٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلۡجِبَالِ أَكۡنَٰنٗا وَجَعَلَ لَكُمۡ سَرَٰبِيلَ تَقِيكُمُ ٱلۡحَرَّ وَسَرَٰبِيلَ تَقِيكُم بَأۡسَكُمۡۚ كَذَٰلِكَ يُتِمُّ نِعۡمَتَهُۥ عَلَيۡكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تُسۡلِمُونَ
އަދި ﷲ تعالى ކަލޭމެނަށްޓަކައި އެކަލާނގެ ހެއްދެވިތަކެތީގައި ހިޔާލެއްވިއެވެ. (އެއީ ގަސްގަހާގެހިފަދަ ފަރުބަދަފަދަ ދެންވެސް ކޮންމެ އެއްޗެކެވެ.) އަދި ފަރުބަދަތަކުގައި ކަލޭމެނަށްޓަކައި އެކަލާނގެ كُنُّ ލެއްވިއެވެ. (كُنُّ އަކީ މީހުންނަށް ދިރިއުޅެވޭފަދަ ގޮތަކަށް ހުންނަ ތަންތަނެވެ.) އަދި ކަލޭމެން ހޫނުން ސަލާމަތްވެގަތުމަށްޓަކައި (ކަފަޔާ ކެހެރިޔާ ކިއްތާނީގެ ފޭރާންފަދަ) ފޭރާމާއި އަދި ހަނގުރާމައިގެ ވަގުތު ބޭނުންކުރާނޭ ދަގަނޑުގެ ފޭރާންވެސް ކަލޭމެނަށްޓަކައި އެކަލާނގެ ހެއްދެވިއެވެ. ކަލޭމެންގެމައްޗަށް އެކަލާނގެ نعمة ތައް އެފަދައިން އެކަލާނގެ ފުރިހަމަކުރެއްވީ ކަލޭމެން އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންވެ އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަން إخلاص ތެރިކުރުމަށްޓަކައެވެ.
16:82 فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّمَا عَلَيۡكَ ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ ﴿82﴾ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّمَا عَلَيۡكَ ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ
(އަދި އޭ رسول ﷲ އެވެ!) އެމީހުން އީމާންނުވެ އެކަމަށް ފުރަގަސްދީފިއްޔާވެސް (އެޔަކީ ކަލޭގެފާނަށް ގެއްލުމެއް އަދި ހުތުރެއް އޮތްކަމެއްނޫނެވެ.) ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭގެފާނަށް އޮތްކަމަކީ އެމީހުނަށް بيان ކޮށްދެއްވައި رسول ކަން އިއްވައިދެއްވުމެވެ.
16:83 يَعۡرِفُونَ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ ثُمَّ يُنكِرُونَهَا وَأَكۡثَرُهُمُ ٱلۡكَٰفِرُونَ ﴿83﴾ يَعۡرِفُونَ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ ثُمَّ يُنكِرُونَهَا وَأَكۡثَرُهُمُ ٱلۡكَٰفِرُونَ
އެމީހުން - އެބަހީ: އެ مشرك ން - ﷲ ގެ نعمة ރަނގަޅަށް ދަނެއެވެ. ދެން އެމީހުން އެ نعمة އަށް ފުރަގަސްދެނީއެވެ. އަދި އެމީހުންކުރެ ގިނަމީހުންނަކީ އިދިކޮޅުހަދާ ކާފަރުންނެވެ. • ދަންނައެވެ! މިއާޔަތުގައި މިވާ نعمة ގެ މުރާދަކީ رسول ﷲ ﷺ ގެ رسول ކަމެވެ. ނުވަތަ މިސޫރަތުގައި ﷲ އިޝާރަތްކުރައްވާފައިވާ އެކަލާނގެ ގިނަގުނަ نعمة ތަކެވެ. މިހުރިހާކަމެއް حقيقة ގައި އެމީހުން ރަނގަޅަށް ދަނެއެވެ. ދެން ދެކޮޅުހަދަނީއެވެ.
16:84 وَيَوۡمَ نَبۡعَثُ مِن كُلِّ أُمَّةٖ شَهِيدٗا ثُمَّ لَا يُؤۡذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ وَلَا هُمۡ يُسۡتَعۡتَبُونَ ﴿84﴾ وَيَوۡمَ نَبۡعَثُ مِن كُلِّ أُمَّةٖ شَهِيدٗا ثُمَّ لَا يُؤۡذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ وَلَا هُمۡ يُسۡتَعۡتَبُونَ
އަދި ކޮންމެ أمّة އަކުންވެސް ހެކިވެރިޔަކު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފޮނުއްވާދުވަސް (ހަނދުމަފުޅު ކުރައްވާށެވެ!) އެހެކިވެރިއަކީ ކޮންމެ أمّة އެއްގެވެސް ނަބިއްޔާއެވެ. ދެން އެދުވަހުން ކާފަރުންނަށް عُذْر ދެއްކުމުގެ އިޒުނަ ނުދެއްވޭނެއެވެ. އަދި އެމީހުން ރަނގަޅުވުމަށް فرصة ވެސް ނުދެއްވޭނެއެވެ. ނުވަތަ އަލުން ދުނިޔެއަށް އައިސް ހެޔޮ عمل ކުރުމުގެ ވަގުތު ނުދެއްވޭނެއެވެ.
16:85 وَإِذَا رَءَا ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ ٱلۡعَذَابَ فَلَا يُخَفَّفُ عَنۡهُمۡ وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ ﴿85﴾ وَإِذَا رَءَا ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ ٱلۡعَذَابَ فَلَا يُخَفَّفُ عَنۡهُمۡ وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ
އަދި އަނިޔާވެރިވީ މީހުންނަށް عذاب ފެންނަހިނދު އެމީހުންގެ ކިބައިން عذاب ލުއިނުވެވޭނެއެވެ. އެކަން ރަނގަޅަށް އެމީހުންނަށް އެނގޭނެއެވެ. އަދި އެއްވެސް ތަންވަޅެއް ދެވޭނޭ ބަޔަކުކަމުގައި އެމީހުން ނުވެއެވެ.
16:86 وَإِذَا رَءَا ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ شُرَكَآءَهُمۡ قَالُواْ رَبَّنَا هَـٰٓؤُلَآءِ شُرَكَآؤُنَا ٱلَّذِينَ كُنَّا نَدۡعُواْ مِن دُونِكَۖ فَأَلۡقَوۡاْ إِلَيۡهِمُ ٱلۡقَوۡلَ إِنَّكُمۡ لَكَٰذِبُونَ ﴿86﴾ وَإِذَا رَءَا ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ شُرَكَآءَهُمۡ قَالُواْ رَبَّنَا هَـٰٓؤُلَآءِ شُرَكَآؤُنَا ٱلَّذِينَ كُنَّا نَدۡعُواْ مِن دُونِكَۖ فَأَلۡقَوۡاْ إِلَيۡهِمُ ٱلۡقَوۡلَ إِنَّكُمۡ لَكَٰذِبُونَ
އަދި ﷲ އާއި އެހެނިހެން ތަކެތި شريك ކުރިމީހުންނަށް އެމީހުން އެ شريك ކުރިތަކެތި ފެންނަހިނދުން قيامة ދުވަހުން އެމީހުން ﷲ އަށް ދަންނަވާނެއެވެ. "އޭ އަޅަމެންގެ ربّ އެވެ! އިބަރަސްކަލާނގެ ފިޔަވައި އެތަކެއްޗަށް އަޅަމެން އަޅުކަންކޮށް شريك ކުރިތަކެތި މިތިބީއެވެ. އެ إله ންތައް މިތިބީއެވެ." ދެންފަހެ އެ إله ންކަމުގައި ވެވުނު شريك ންތައް އެތަކެއްޗަށް އަޅުކަންކުރި މީހުނަށް ބުނާނެއެވެ. "ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭމެންވީ ދޮގުވެރިންކަމުގައެވެ." (އަހުރެމެންނަށް އަޅުކަންކުރާކަށް ކަލޭމެންނަކަށް އަހުރެމެން ނާންގަމެވެ.)
16:87 وَأَلۡقَوۡاْ إِلَى ٱللَّهِ يَوۡمَئِذٍ ٱلسَّلَمَۖ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ ﴿87﴾ وَأَلۡقَوۡاْ إِلَى ٱللَّهِ يَوۡمَئِذٍ ٱلسَّلَمَۖ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ
އަދި އެދުވަހުން އެބަހީ قيامة ދުވަހުން އެ مشرك ން އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންތެރިވެ ބޯލަނބާނެއެވެ. އަދި އެމީހުން ދުނިޔޭގައި އުޅުނުއިރު އަޅުކަންކުރެވުނު ދޮގު إله ންތައް އެމީހުންގެ ކިބައިން ގެއްލިދާނެއެވެ.
16:88 ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ زِدۡنَٰهُمۡ عَذَابٗا فَوۡقَ ٱلۡعَذَابِ بِمَا كَانُواْ يُفۡسِدُونَ ﴿88﴾ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ زِدۡنَٰهُمۡ عَذَابٗا فَوۡقَ ٱلۡعَذَابِ بِمَا كَانُواْ يُفۡسِدُونَ
ކާފަރުވީ މިސްތަކުން އަދި އެމީހުން ﷲ ގެމަގުބަންދުކުރާމީހުން (ދަންނައެވެ!) އެމީހުން فَسَاد ކުރިކަމުގައިވީ ކަންތަކުގެ ސަބަބުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ عذاب ގެ މައްޗަށް އެމީހުންނަށް عذاب އިތުރުކުރައްވާހުށީމެވެ.
16:89 وَيَوۡمَ نَبۡعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٖ شَهِيدًا عَلَيۡهِم مِّنۡ أَنفُسِهِمۡۖ وَجِئۡنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَىٰ هَـٰٓؤُلَآءِۚ وَنَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ تِبۡيَٰنٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُسۡلِمِينَ ﴿89﴾ وَيَوۡمَ نَبۡعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٖ شَهِيدًا عَلَيۡهِم مِّنۡ أَنفُسِهِمۡۖ وَجِئۡنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَىٰ هَـٰٓؤُلَآءِۚ وَنَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ تِبۡيَٰنٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُسۡلِمِينَ
އަދި ކޮންމެ أمّة އަކުންވެސް އެ أمّة އަކަށް ހެކިދެއްވުމަށްޓަކައި ހެކިދެއްވާނޭ ބޭކަލަކު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފޮނުއްވާދުވަސް ހަނދުމަފުޅުކުރައްވާށެވެ! (އެއީ قيامة ދުވަހެވެ. އަދި ކޮންމެ أمّة އެއްގެވެސް އެފޮނުއްވޭ ހެކިވެރިޔަކީ އެ أمّة އެއްގެ نبي އާއެވެ.) އަދި ކަލޭގެފާނުގެ މި أمّة ގެ މީހުންގެމައްޗަށް ހެކިދެއްވާ ބޭކަލަކުކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނު ގެންނަވާހުށީމެވެ. އަދި مسلم ންނަށް ހުރިހާ އެއްޗެއްގެ بيان އެއްގެގޮތުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ފޮތް ބާވައިލެއްވީމެވެ. قرآن ބާވައިލެއްވީމެވެ. އަދި ތެދުމަގާއި رحمة އާއި އަދި އުފާވެރިކަމެއްގެ ގޮތުންނެވެ.
16:90 إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَٱلۡإِحۡسَٰنِ وَإِيتَآيِٕ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَيَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡبَغۡيِۚ يَعِظُكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ ﴿90﴾ ۞إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَٱلۡإِحۡسَٰنِ وَإِيتَآيِٕ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَيَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡبَغۡيِۚ يَعِظُكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ
ހަމަކަށަވަރުން عدل ވެރިވުމަށާއި إحسان ތެރިވުމަށާއި އަދި ގާތްތިމާގެމީހުންނަށް އެމީހުންގެ حقّ ތައް ދިނުމަށާއި އެތިކޮޅުދިނުމަށް ﷲ أمر ކުރައްވައެވެ. އަދި فَاحِش ކަންތައް ކުރުމާއި مُنْكَرَاة ންނާއި ބޮޑާވެ އަނިޔާވެރިވުމާއި މިކަންކަމުން އެކަލާނގެ މަނާކުރައްވައި نهى ކުރައްވައެވެ. އެކަލާނގެ ކަލޭމެނަށް وعظ އާއި نصيحة ދެއްވަނީ ކަލޭމެން ހަނދާންކޮށް نصيحة ލިބިގަނޭތޯއެވެ. • ދަންނައެވެ! فَاحِش ކަންތަކަކީ ޒިނޭކުރުންފަދަ ހަޑިހުތުރު ކަންކަމެވެ. مُنْكَرَاة އަކީ شريعة ނުރުހޭ ކޮންމެ ކަމެކެވެ. އެއީ އެންމެހައި އުރެދުމެކެވެ. بَعْيُ އަކީ ބޮޑާކަމާއި އަނިޔާވެރިކަމެވެ. = زُبْدَةُ التّفسير =
16:91 وَأَوۡفُواْ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ إِذَا عَٰهَدتُّمۡ وَلَا تَنقُضُواْ ٱلۡأَيۡمَٰنَ بَعۡدَ تَوۡكِيدِهَا وَقَدۡ جَعَلۡتُمُ ٱللَّهَ عَلَيۡكُمۡ كَفِيلًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا تَفۡعَلُونَ ﴿91﴾ وَأَوۡفُواْ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ إِذَا عَٰهَدتُّمۡ وَلَا تَنقُضُواْ ٱلۡأَيۡمَٰنَ بَعۡدَ تَوۡكِيدِهَا وَقَدۡ جَعَلۡتُمُ ٱللَّهَ عَلَيۡكُمۡ كَفِيلًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا تَفۡعَلُونَ
އަދި ކަލޭމެން ﷲ އަށް عَهد އެއްކޮށްފިއްޔާ ކަލޭމެން ﷲ ގެ عهد ފުއްދާށެވެ! ފުރިހަމަކުރާށެވެ! އަދި عهد ތަކާއި (އެގްރީމެންޓުތައް) ރަނގަޅަށް ކަނޑައަޅައި ގަދަކޮށްފިއްޔާ ދެން އެ عهد އެއް އެ އެގްރީމެންޓެއް ކަލޭމެން އުވައިނުލާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭމެންގެމައްޗަށް ޖާމިނުވާ ފަރާތެއް ކަމުގައި އަދި ހެކިވެރިއަކުކަމުގައި ކަލޭމެން ﷲ ލައިފީމުއެވެ. އެކަލާނގެ މެދުވެރިކޮށްފީމުއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭމެންކުރާހާކަމެއް ﷲ ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ.
16:92 وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّتِي نَقَضَتۡ غَزۡلَهَا مِنۢ بَعۡدِ قُوَّةٍ أَنكَٰثٗا تَتَّخِذُونَ أَيۡمَٰنَكُمۡ دَخَلَۢا بَيۡنَكُمۡ أَن تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرۡبَىٰ مِنۡ أُمَّةٍۚ إِنَّمَا يَبۡلُوكُمُ ٱللَّهُ بِهِۦۚ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ ﴿92﴾ وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّتِي نَقَضَتۡ غَزۡلَهَا مِنۢ بَعۡدِ قُوَّةٍ أَنكَٰثٗا تَتَّخِذُونَ أَيۡمَٰنَكُمۡ دَخَلَۢا بَيۡنَكُمۡ أَن تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرۡبَىٰ مِنۡ أُمَّةٍۚ إِنَّمَا يَبۡلُوكُمُ ٱللَّهُ بِهِۦۚ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ
އަދި އެއަންހެންމީހާ އޭނާގެ ކެހެރިތައް އަނބުރާ ހަރުކޮށް ގަދަކުރުމަށްފަހު ނިއުޅާލާ ކުދިކުދިކޮށް ވިއްސިވިހާލިކޮށްލި އަންހެންމީހާފަދައިން ކަލޭމެން ނުވާށެވެ! (عهد ކަށަވަރުކޮށް އެގްރީމެންޓް تَصْديق ކޮށް ނިންމުމަށްފަހު އެ عهد އާއި ހުވާލައި އަދި އެ އެއްބަސްވުން އުވައިލިބަޔަކުކަމުގައި ކަލޭމެން ނުވާށެވެ!) އަދި އެއްބަޔަކަށްވުރެ އަނެއްބައެއްގެ عدد ގިނަވެ ބާރުގަދަކަމުގައިވީތީ ކަލޭމެން ކަލޭމެންގެމެދުގައި ކުރާ ހުވަޔާއި عهد މަކަރަކަށް ނުވަތަ خيانة އަކަށް ނުވަތަ އޮޅުވައިލުމަކަށް ހަދަނީއެވެ. (އެހެން ނުހަދާށެވެ! ކުރީ އެގްރީމެންޓްކޮށްފައިވާ މީހުންނަކީ ދެރަ އަދި عدد ގެގޮތުން މަދުބަޔަކުކަމުގައިވެފައި ފަހުން ދިމާވާމީހުންގެ ބާރުގަދަވެފައި عدد ގިނަކަމުގައިވިޔަސް ކުރީމީހުންނާ ވެފައިވާ ހުވަޔާ عهد އުވައިނުލާށެވެ!) ހަމަކަށަވަރުން އެފަދަ ކަންތައް އެއީ (އެބަހީ: عهد ކަށަވަރުތައް އެގޮތަށް ލައްވާފައި އެވަނީ) ﷲ تعالى ކަލޭމެން إمتحان ކުރެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުންވެސް قيامة ދުވަހުން އެކަމަކާއިމެދު ކަލޭމެންގެމެދުގައި ދެބަސްވެ إختلاف ވެފައިވާކަންތައް އެކަލާނގެ ކަލޭމެނަށް بيان ކޮށްދެއްވާނެއެވެ.
16:93 وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَلَٰكِن يُضِلُّ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُۚ وَلَتُسۡـَٔلُنَّ عَمَّا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ ﴿93﴾ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَلَٰكِن يُضِلُّ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُۚ وَلَتُسۡـَٔلُنَّ عَمَّا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ
އަދި ﷲ تعالى އެދިވޮޑިގެންނެވިނަމަ ކަލޭމެން އެންމެންނަކީ (حقّ ގެމަތީގައިވާ) އެއް أمّة އަކަށް އެކަލާނގެ ކަލޭމެން ލައްވައިފީހެވެ. އަދި އެހެންނަމަވެސް އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގަންނަވާ އަޅަކު އެކަލާނގެ މަގުފުރައްދަވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގަންނަވާ އަޅަކަށް އެކަލާނގެ ތެދުމަގުދައްކަވައެވެ. (އެއީ އެކަލާނގެ އަޒަލީ ދެނެވޮޑިގަތުމުގައިވާ عدل އާއި حكمة އެވެ.) އަދި ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭމެން (ދުނިޔޭގައި) ކުރާކަމުގައިވީ ކަންތަކާއިމެދު ކަލޭމެނާ (قيامة ދުވަހުން) ސުވާލުވެވޭނެއެވެ.
16:94 وَلَا تَتَّخِذُوٓاْ أَيۡمَٰنَكُمۡ دَخَلَۢا بَيۡنَكُمۡ فَتَزِلَّ قَدَمُۢ بَعۡدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُواْ ٱلسُّوٓءَ بِمَا صَدَدتُّمۡ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَكُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ ﴿94﴾ وَلَا تَتَّخِذُوٓاْ أَيۡمَٰنَكُمۡ دَخَلَۢا بَيۡنَكُمۡ فَتَزِلَّ قَدَمُۢ بَعۡدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُواْ ٱلسُّوٓءَ بِمَا صَدَدتُّمۡ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَكُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ
އަދި ކަލޭމެންގެމެދުގައި ކުރެވޭ ހުވައިކަށަވަރު އެއީ ކަލޭމެންގެމެދުގައި މަކަރާއި خيانة އަކަށް ކަލޭމެން ނުހަދާށެވެ. އެހެން ހަދައިފިނަމަ ކަލޭމެންގެ ފައިތިލަ (ސަލާމަތުގެ މައިދާނުގައި) ސާބިތުވެ ހުރުމަށްފަހު ހަލާކުގެތެރެއަށް ކަހާލައިގެން ހިނގައިދާނެއެވެ. ދެން ކަލޭމެން ﷲ ގެމަގު ބަންދުކޮށް ފިތުނަވެރިކުރުމުގެ ސަބަބުން ނުބައި عذاب ގެރަހަ ކަލޭމެނަށް ލިބިދާނެއެވެ. އަދި قيامة ދުވަހުން ކަލޭމެނަށް ހުންނަހުށީ ބޮޑުވެގެންވާ عذاب އެވެ.
16:95 وَلَا تَشۡتَرُواْ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ ثَمَنٗا قَلِيلًاۚ إِنَّمَا عِندَ ٱللَّهِ هُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ ﴿95﴾ وَلَا تَشۡتَرُواْ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ ثَمَنٗا قَلِيلًاۚ إِنَّمَا عِندَ ٱللَّهِ هُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ
އަދި ދާދިކުޑަ ނިކަމެތިއެއްޗަކަށް ﷲ ގެ عهد ކަލޭމެން ބަދަލުކޮށް ވިއްކައި ނުހަދާށެވެ! (އެބަހީ: ﷲ މެދުވެރިކޮށް ނިންމާފައިވާކަމެއް ނުވަތަ ﷲ ގަންދީ ކުރި ހުވައެއް ދުނިޔޭގެ حياة ގެ ދާދިކުޑަކުޑަ ފައިދާއަކަށް ކަލޭމެން އުވައިނުލާށެވެ!) (އެހެނީ ހަމަކަށަވަރުން ދުނިޔޭގައި ކަލޭމެންގެ އަތްމަތީގައިވާ ތަކެތި ދާދިއަވަހަށް ހުސްވެ ނެތިހިނގައިދާނެއެވެ.) ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެ حضرة ގައިވާތަކެތި (ثواب އާއި ދަރުމަ) ކަލޭމެނަށް އެނގޭނަމަ މާހެޔޮވެގެންވެއެވެ.
16:96 مَا عِندَكُمۡ يَنفَدُ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ بَاقٖۗ وَلَنَجۡزِيَنَّ ٱلَّذِينَ صَبَرُوٓاْ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ ﴿96﴾ مَا عِندَكُمۡ يَنفَدُ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ بَاقٖۗ وَلَنَجۡزِيَنَّ ٱلَّذِينَ صَبَرُوٓاْ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ
ކަލޭމެންގެ އަތުގައިވާތަކެތި ހުސްވެނެތިވެދެއެވެ. އަދި ﷲ ގެ حضرة ގައިވާތަކެތި ހުސްނުވެ ދެމިހުރެއެވެ. އަދި ކެތްތެރިވީ މީސްތަކުންނަށް އެމީހުން އެކުރި عمل އަށްވުރެ މާރަނގަޅު މާހެޔޮ ދަރުމަ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހަމަކަށަވަރުންވެސް ދެއްވާހުށީމެވެ.
16:97 مَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَلَنُحۡيِيَنَّهُۥ حَيَوٰةٗ طَيِّبَةٗۖ وَلَنَجۡزِيَنَّهُمۡ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ ﴿97﴾ مَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَلَنُحۡيِيَنَّهُۥ حَيَوٰةٗ طَيِّبَةٗۖ وَلَنَجۡزِيَنَّهُمۡ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ
ފިރިހެނަކުނަމަވެސް އަދި އަންހެނަކު ނަމަވެސް އެމީހަކު އީމާންވެގެންވާ حال صالح عمل ކޮށްފިމީހާ (ދަންނައެވެ!) ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެމީހަކަށް ރަނގަޅުވެގެން ވާ حياة އެއް ދެއްވާހުށީމެވެ. (އެއީ حلال ރަނގަޅު ރިޒުގުދެއްވުމާއި ކިޔަމަންތެރިކަމުގެމަގަށް توفيق ދެއްވުމެވެ. ނުވަތަ ސުވަރުގޭގެ ދިރިއުޅުން ދެއްވުމެވެ.) އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެމީހުން ދުނިޔޭގައި ކުރި عمل އަށްވުރެ މާރަނގަޅު ދަރުމަޔާ ثواب އެމީހުނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެއްވާހުށީމެވެ. • ހަނދުމަފުޅުކުރެއްވުންހުއްޓެވެ. ފިރިހެނުންނަށް صالح عمل ކުރެވެން އޮތްގޮތާއި އަންހެނުންނަށް صالح عمل ކުރެވެން އޮތްގޮތާއި ތަފާތުވާނެއެވެ. ކޮންމެބަޔަކަށްވެސް އެބައެއްގެ ނިސްބަތުގައި صالح عمل އެވެ. ދެބައިމީހުންގެ ޢަމަލީމައިދާން ތަފާތެވެ. މިކަމަށްވިސްނެވުންހުއްޓެވެ.
16:98 فَإِذَا قَرَأۡتَ ٱلۡقُرۡءَانَ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِ مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ ٱلرَّجِيمِ ﴿98﴾ فَإِذَا قَرَأۡتَ ٱلۡقُرۡءَانَ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِ مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ ٱلرَّجِيمِ
(އޭ رسول ﷲ އެވެ!) ކަލޭގެފާނު قرآن ކިޔަވާ ވިދާޅުވަންޏާ رحمة ން ބޭރުވެވިގެންވާ ނުބައި شيطان އާގެ ނުބައިކަމުން ސަލާމަތްވުމަށް ﷲ ގެ حضرة ން ސަލާމަތާއި ރައްކާތެރިކަން އެދިވަޑައިގަންނަވާށެވެ! އެބަހީ: أَعُوذُ ވިދާޅުވާށެވެ!
16:99 إِنَّهُۥ لَيۡسَ لَهُۥ سُلۡطَٰنٌ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ ﴿99﴾ إِنَّهُۥ لَيۡسَ لَهُۥ سُلۡطَٰنٌ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ
ހަމަކަށަވަރުން إيمان ވެގެން އަދި އެމީހުންގެ ربّ އަށް وكيل ކުރާމީހުންގެމައްޗަށް އެ شيطان އާ އަކަށް އެއްވެސް ބާރެއްނުވެއެވެ.
16:100 إِنَّمَا سُلۡطَٰنُهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ يَتَوَلَّوۡنَهُۥ وَٱلَّذِينَ هُم بِهِۦ مُشۡرِكُونَ ﴿100﴾ إِنَّمَا سُلۡطَٰنُهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ يَتَوَلَّوۡنَهُۥ وَٱلَّذِينَ هُم بِهِۦ مُشۡرِكُونَ
އޭނާއަށް ބާރުލިބިގެންވާކަންކަށަވަރީ އޭނާއަކީ އެމީހުންގެ ވެރިޔާކަމުގައި ބަލާމީހުންގެމައްޗަށެވެ. އަދި އެމީހުން އެކަލާނގެއާއި އެހެނިހެން ފަރާތްތަކާ شريك ކުރާމީހުންގެމައްޗަށެވެ.
16:101 وَإِذَا بَدَّلۡنَآ ءَايَةٗ مَّكَانَ ءَايَةٖ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوٓاْ إِنَّمَآ أَنتَ مُفۡتَرِۭۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ ﴿101﴾ وَإِذَا بَدَّلۡنَآ ءَايَةٗ مَّكَانَ ءَايَةٖ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوٓاْ إِنَّمَآ أَنتَ مُفۡتَرِۭۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ
އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ قرآن ގެ އާޔަތެއްގެ ބަދަލުގައި آية އެއް އޮތްތަނަށް އެހެން آية އެއް - ނުވަތަ ކުރީއޮތް حكم އެއްގެ ބަދަލުގައި އެހެން حكم އެއް ބަދަލުކުރަންޏާވެސް (އެހެނީ ﷲ ބާވައިލައްވާނެ حكم އެއް ނުވަތަ آية އެއް ދެނެވޮޑިގަތުންބޮޑީ ހަމަ ﷲ އެވެ.) އޭރުންވެސް އެމީހުށް يعني: مشرك ން ބުނާނީ ކަލޭގެފާނަކީ ހަމަދޮގުވެރިއެކެވެ. އަދި ކިއެއްހެއްޔެވެ. އެހެންނަކުންނޫނެވެ. އެމީހުންކުރެ ގިނަމީހުންނަކަށް ނޭނގެއެވެ.
16:102 قُلۡ نَزَّلَهُۥ رُوحُ ٱلۡقُدُسِ مِن رَّبِّكَ بِٱلۡحَقِّ لِيُثَبِّتَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَهُدٗى وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُسۡلِمِينَ ﴿102﴾ قُلۡ نَزَّلَهُۥ رُوحُ ٱلۡقُدُسِ مِن رَّبِّكَ بِٱلۡحَقِّ لِيُثَبِّتَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَهُدٗى وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُسۡلِمِينَ
(އޭ رسول ﷲ އެވެ!) ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އެ قرآن ބާވައިލެއްވީ ކަލޭގެފާނުންގެ رَبُّ ގެ حضرة ން حقّ ގޮތުގައި طاهر ވެގެންވާ روح يعني: جبريل عليه السّلام އެވެ. އެއީ إيمان ވެގެންވާ މީހުން ސާބިތުކުރެއްވުމަށްޓަކައެވެ. (އެ قرآن ގެ نَاسِخُ مَنْسُوخُ އަށް އެމީހުން إيمان ވުމުން އެމީހުންގެ إيمان ކަން ގަދަވެ ހަރުދަނާވާނެއެވެ.) އަދި އެއީ ﷲ ގެ أمر ފުޅުތަކަށް ކިޔަމަންވެ ބޯލަނބާމީހުންނަށްވާ ތެދުމަގާއި އުފާވެރިކަމެކެވެ.
16:103 وَلَقَدۡ نَعۡلَمُ أَنَّهُمۡ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُۥ بَشَرٞۗ لِّسَانُ ٱلَّذِي يُلۡحِدُونَ إِلَيۡهِ أَعۡجَمِيّٞ وَهَٰذَا لِسَانٌ عَرَبِيّٞ مُّبِينٌ ﴿103﴾ وَلَقَدۡ نَعۡلَمُ أَنَّهُمۡ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُۥ بَشَرٞۗ لِّسَانُ ٱلَّذِي يُلۡحِدُونَ إِلَيۡهِ أَعۡجَمِيّٞ وَهَٰذَا لِسَانٌ عَرَبِيّٞ مُّبِينٌ
އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެ مشرك ންގެމީހުން ބުނާކަން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވަމެވެ. (އެމީހުން ބުނެއެވެ.) ހަމަކަށަވަރުން އެކަލޭގެފާނަށް يعني: محمّد ގެފާނަށް އެ قرآن އުގަންނަވައިދެއްވަނީ آدم ގެ ދަރިއެކެވެ. އެމީހުން އެފަރާތަކަށް އެލެނބޭ ބަހަކީ عَجَمِى ބަހެކެވެ. އެބަހީ: އެކަލޭގެފާނަށް އެ قرآن އެ އުގަންނައިދޭ މީހަކީ عَجَمِى އެކެވެ. عرب ނޫން މީހެކެވެ. (އެމީހަކީ بَلْعَام ކިޔާމީހެކެވެ. ނުވަތަ رُومى ންގެ خبر ކިޔާ މީހެކެވެ. ނުވަތަ يَعِيش ކިޔާ މީހެކެވެ. މިއީ ހައްތާވެސް عرب ނޫން މީހުންނެވެ.) = تفسير الطبري = އަދި މި قرآن އަކީ ބަޔާންވެގެން عرب ބަހުންވާ ފޮތެކެވެ. (އެހެންވީއިރު އެވާހަކައަކީވެސް ތާކުންތާކުޖެހޭ ވާހަކައެއްނޫނެވެ.)
16:104 إِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ لَا يَهۡدِيهِمُ ٱللَّهُ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿104﴾ إِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ لَا يَهۡدِيهِمُ ٱللَّهُ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ
ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެ އާޔަތްތަކަށް އީމާންނުވާ މީހާއަށް ﷲ ތެދުމަގު ނުދައްކަވައެވެ. ނުވަތަ އެކަލާނގެ ތެދުމަގު ނުދައްކަވާނެއެވެ. އަދި އެމީހުންނަށް (آخرة ގައި) ހުރީ ވޭންދެނިވި عذاب އެވެ.
16:105 إِنَّمَا يَفۡتَرِي ٱلۡكَذِبَ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِۖ وَأُوْلَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡكَٰذِبُونَ ﴿105﴾ إِنَّمَا يَفۡتَرِي ٱلۡكَذِبَ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِۖ وَأُوْلَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡكَٰذِبُونَ
ދޮގުއުފައްދައި ދޮގުހަދާކަންކަށަވަރީ ﷲ ގެ އާޔަތްތަކަށް އީމާންނުވާ މީހުންނެވެ. އަދި އެމީހުން އެއީ ކަނޑައެޅިގެން ދޮގުވެރިންނެވެ.
16:106 مَن كَفَرَ بِٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ إِيمَٰنِهِۦٓ إِلَّا مَنۡ أُكۡرِهَ وَقَلۡبُهُۥ مُطۡمَئِنُّۢ بِٱلۡإِيمَٰنِ وَلَٰكِن مَّن شَرَحَ بِٱلۡكُفۡرِ صَدۡرٗا فَعَلَيۡهِمۡ غَضَبٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ ﴿106﴾ مَن كَفَرَ بِٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ إِيمَٰنِهِۦٓ إِلَّا مَنۡ أُكۡرِهَ وَقَلۡبُهُۥ مُطۡمَئِنُّۢ بِٱلۡإِيمَٰنِ وَلَٰكِن مَّن شَرَحَ بِٱلۡكُفۡرِ صَدۡرٗا فَعَلَيۡهِمۡ غَضَبٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ
އެމީހަކު އީމާންވުމަށްފަހު އަދި އެމީހާގެ ހިތް އީމާންކަމަށް ހަމަޖެހި މައިތިރިވެގެންވާ حال مجبور ކުރެވިގެން ﷲ އަށް ކާފަރުވާފަދަކަމެއް ކުރެވިއްޖެމީހާ (ދަންނައެވެ!) ފަހެ އެމީހާ ބުނާބަހަކުން އަދި ކަމަކުން އެމީހާގެ މައްޗަށް ފާފައެއްނެތެވެ. އަދި އެހެންނަމަވެސް އެމީހެއްގެ ހިތް ކާފަރުކަމަށް ތަނަވަސްވެ ގަސްދުގައި ކުފުރުގެ ބަސްބުނުމުން ނުވަތަ ކާފަރުވާފަދަ ކަންތައް ކުރުމުން އެމީހުންގެ މައްޗަށް ﷲ ގެ ކޯފާ ވެއެވެ. އަދި އެމީހުންނަށް (آخرة ދުވަހުން) ހުރީ ބޮޑުވެގެންވާ عذب އެވެ.
16:107 ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمُ ٱسۡتَحَبُّواْ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا عَلَى ٱلۡأٓخِرَةِ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ ﴿107﴾ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمُ ٱسۡتَحَبُّواْ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا عَلَى ٱلۡأٓخِرَةِ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ
އެ عذاب އެމީހުންނަށް حقّ ވީ ހަމަކަށަވަރުން އެމީހުން آخرة ގެ މައްޗަށް ދުނިޔޭގެ حياة އަށް ލޯބިކުރުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ކާފަރުވެއްޖެ ބަޔަކަށް ﷲ تعالى ތެދުމަގު ނުދައްކަވައެވެ.
16:108 أُوْلَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ طَبَعَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ وَسَمۡعِهِمۡ وَأَبۡصَٰرِهِمۡۖ وَأُوْلَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡغَٰفِلُونَ ﴿108﴾ أُوْلَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ طَبَعَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ وَسَمۡعِهِمۡ وَأَبۡصَٰرِهِمۡۖ وَأُوْلَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡغَٰفِلُونَ
އެމީހުންނަކީ ﷲ تعالى އެމީހުންގެ ހިތްތަކުގައި އަދި އެމީހުންގެ އިވުންތަކުގައްޔާއި އަދި ލޯތަކުގައި ސިއްކަޖައްސަވާފައިވާ މީހުންނެވެ. އަދި ކަނޑައެޅިގެން غافل ންނަކީ އެމީހުންނެވެ.
16:109 لَا جَرَمَ أَنَّهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ ﴿109﴾ لَا جَرَمَ أَنَّهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ
عجائب އެއްނޫނެވެ. حَقُّ ކަމެކެވެ. އެމީހުންނަކީ آخرة ގައި ހަމަކަށަވަރުން ގެއްލި ހަލާކުވެގެންވާ މީހުންނެވެ.
16:110 ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُواْ مِنۢ بَعۡدِ مَا فُتِنُواْ ثُمَّ جَٰهَدُواْ وَصَبَرُوٓاْ إِنَّ رَبَّكَ مِنۢ بَعۡدِهَا لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ ﴿110﴾ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُواْ مِنۢ بَعۡدِ مَا فُتِنُواْ ثُمَّ جَٰهَدُواْ وَصَبَرُوٓاْ إِنَّ رَبَّكَ مِنۢ بَعۡدِهَا لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ
ދެންފަހެ އެބައިމީހުންނަށް އުނދަގޫތަކާއި إمتحان ތައް ޖެހުމަށްފަހު (ﷲ ގެމަގުގައި) هجرة ކޮށް ދެން جهاد ކޮށް އަދި ކެތްތެރިވީމީހުން (ދަންނައެވެ!) ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭގެފާނުގެ ربّ އެއީ އެކަންކަމަށްފަހު ގިނަގިނައިން އެމީހުންނަށް ފާފަފުއްސަވާ رحمة ލެއްވުން ބޮޑުވެގެންވާ ކަލާނގެއެވެ.
16:111 يَوۡمَ تَأۡتِي كُلُّ نَفۡسٖ تُجَٰدِلُ عَن نَّفۡسِهَا وَتُوَفَّىٰ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا عَمِلَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ ﴿111﴾ ۞يَوۡمَ تَأۡتِي كُلُّ نَفۡسٖ تُجَٰدِلُ عَن نَّفۡسِهَا وَتُوَفَّىٰ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا عَمِلَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ
ކޮންމެ نفس އެއް އެ نفس އެއްގެ ފަރާތުން جدل ކޮށް حجّة قائم ކުރުމަށް މަސައްކަތްކޮށް އަދި ކޮންމެ نفس އަކަށް އެ نفس އެއް (ދުނިޔޭގައި ކޮށްފައިވާ) عمل ތަކަށް ފުރިހަމަ جزاء ދެއްވޭ ދުވަސް (ހަނދުމަފުޅު ކުރައްވާށެވެ!) އެދުވަހުން އެމީހުންނަށް އެއްވެސް އަނިޔާއެއް ނުލިބޭނެއެވެ. އެއީ قيامة ދުވަހެވެ.
16:112 وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا قَرۡيَةٗ كَانَتۡ ءَامِنَةٗ مُّطۡمَئِنَّةٗ يَأۡتِيهَا رِزۡقُهَا رَغَدٗا مِّن كُلِّ مَكَانٖ فَكَفَرَتۡ بِأَنۡعُمِ ٱللَّهِ فَأَذَٰقَهَا ٱللَّهُ لِبَاسَ ٱلۡجُوعِ وَٱلۡخَوۡفِ بِمَا كَانُواْ يَصۡنَعُونَ ﴿112﴾ وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا قَرۡيَةٗ كَانَتۡ ءَامِنَةٗ مُّطۡمَئِنَّةٗ يَأۡتِيهَا رِزۡقُهَا رَغَدٗا مِّن كُلِّ مَكَانٖ فَكَفَرَتۡ بِأَنۡعُمِ ٱللَّهِ فَأَذَٰقَهَا ٱللَّهُ لِبَاسَ ٱلۡجُوعِ وَٱلۡخَوۡفِ بِمَا كَانُواْ يَصۡنَعُونَ
އަދި ﷲ تعالى ރަށެއްގެ މިސާލުޖެއްސެވިއެވެ. އެރަށްވީ އަމާން އަދި ހިތްހަމަޖެހޭ ރަށެއްކަމުގައެވެ. (تفسير علم ގެ أهل ވެރިންގެ ގިނަބޭކަލުން ވިދާޅުވަނީ އެއީ مكّة ކަމުގައެވެ.) އަދި ހުރިހާ ފަރާތްތަކަކުން އެރަށުގެ أهل ވެރިންނަށް ތަނަވަސްކަމާއި ފަސޭހަކަމާ އެކު ރިޒުގު އާދެއެވެ. ދެން އެރަށުގެ أهل ވެރިން ﷲ ގެ نعمة އަށް ކާފަރުވިއެވެ. ދެންފަހެ އޭގެސަބަބުން ބަނޑުހައިހޫނުކަމާއި ބިރުވެރިކަމުގެ ލިބާސް އެމީގައިގާ ﷲ تعالى ލެއްވިއެވެ. އެއީ އެމީހުންކުރާ ކަމުގައިވީކަންތަކުންނެވެ. • ދަންނައެވެ! އެމީހުންނަށްޖެހުނު ބަނޑުހައިހޫނުކަމަކީ رسول ﷲ ﷺ ގެ دعاء ފުޅަށް އެމީހުންނަށް ޖެހުނު ބަނޑުހައިހޫނުކަމެވެ. ބުނެވެނީ ބަނޑުހައިހޫނުކަން ގަދަވެގެންގޮސް ވާނުވާ ނޭނގޭ ހިސާބަށް މީސްތަކުން ދިޔަކަމަށެވެ. އެމީހުނަށްޖެހުނު ބިރުވެރިކަމަކީ رسول ﷲ ﷺ އެމީހުން أسير ކުރެއްވުމެވެ. والله أعلم - އެވާހަކަ دُخَان ސޫރަތުގައި ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ވެއެވެ.
16:113 وَلَقَدۡ جَآءَهُمۡ رَسُولٞ مِّنۡهُمۡ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ ٱلۡعَذَابُ وَهُمۡ ظَٰلِمُونَ ﴿113﴾ وَلَقَدۡ جَآءَهُمۡ رَسُولٞ مِّنۡهُمۡ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ ٱلۡعَذَابُ وَهُمۡ ظَٰلِمُونَ
އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެމީހުންގެގާތަށް އެމީހުންގެތެރެއިން رسول ބޭކަލަކު ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. (އެއީ رسول ﷲ ﷺ އެވެ.) ފަހެ އެމީހުން އެކަލޭގެފާނު ދޮގުކޮށްފިއެވެ. އެހެންވުމުގެ ސަބަބުން އެމީހުން އަނިޔާވެރިވެގެންވާ حال އެމީހުންނަށް عذاب އައިސްޖެހުނީއެވެ. (އެއީ ބަނޑުހައިހޫނުކަމާއި ބިރުވެރިކަމާއި بدر ހަނގުރާމައިގައި މަރުވެދިއުމެވެ.)
16:114 فَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ حَلَٰلٗا طَيِّبٗا وَٱشۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ إِيَّاهُ تَعۡبُدُونَ ﴿114﴾ فَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ حَلَٰلٗا طَيِّبٗا وَٱشۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ إِيَّاهُ تَعۡبُدُونَ
(އޭ މީސްތަކުންނޭވެ!) ފަހެ ކަލޭމެން ﷲ ގެ ރިޒުގު ރަނގަޅު حلال ގޮތުގައި ކައިހަދާށެވެ! އަދި ކަލޭމެންނީ އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރާ ބަޔަކުކަމުގައިވަންޏާ ކަލޭމެން އެކަލާނގެ نعمة ތަކަށް (ﷲ ގެ نعمة ތަކަށް) شكر ކުރާށެވެ!
16:115 إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَيۡتَةَ وَٱلدَّمَ وَلَحۡمَ ٱلۡخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ لِغَيۡرِ ٱللَّهِ بِهِۦۖ فَمَنِ ٱضۡطُرَّ غَيۡرَ بَاغٖ وَلَا عَادٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ ﴿115﴾ إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَيۡتَةَ وَٱلدَّمَ وَلَحۡمَ ٱلۡخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ لِغَيۡرِ ٱللَّهِ بِهِۦۖ فَمَنِ ٱضۡطُرَّ غَيۡرَ بَاغٖ وَلَا عَادٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ
އެކަލާނގެ ކަލޭމެންގެމައްޗަށް حرام ކުރެއްވިކަންކަށަވަރީ މުޅަތަކެއްޗާއި ލެޔާއި އޫރުމަހާއި އަދި އެއެއްޗެއް ﷲ ގެ ނަންފުޅުގެ މަތީގައި ނޫންގޮތަކަށް ކަތިލެވުނު ކޮންމެއެއްޗެކެވެ. ފަހެ ކާނެއެއްޗެއް ނެތި ގޮތްހުސްވެ ކަންބޮޑުވެއްޖެމީހާ ހަމަކިރިޔާ ފުދޭވަރަށް އަދި އެއީ أصل ގައި حرام ތަކެތިކަމުގައި قبول ކުރުމާއިއެކު އެމީހާ އަނިޔާވެރިއަކުކަމުގައި ނުވާޙާލު އެއިން އެތިކޮޅެއް ބޭނުންކުރުމަކުން (އެމީހެއްގެމައްޗަށް ފާފައެއްނެތެވެ.) ހަމަކަށަވަރުން ﷲ تعالى އީ ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ رحمة ލެއްވުން ބޮޑުކަލާނގެއެވެ.
16:116 وَلَا تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلۡسِنَتُكُمُ ٱلۡكَذِبَ هَٰذَا حَلَٰلٞ وَهَٰذَا حَرَامٞ لِّتَفۡتَرُواْ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ لَا يُفۡلِحُونَ ﴿116﴾ وَلَا تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلۡسِنَتُكُمُ ٱلۡكَذِبَ هَٰذَا حَلَٰلٞ وَهَٰذَا حَرَامٞ لِّتَفۡتَرُواْ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ لَا يُفۡلِحُونَ
(އޭ މީސްތަކުންނޭވެ!) ﷲ ގެމައްޗަށް ދޮގުތައްހަދައިގަތުމަށްޓަކައި ކަލޭމެންގެ ދޫތައް އެސިފަކުރާ ދޮގުތަކުން "މީތި حلال އޭ، އަދި، މީތި حرام އޭ" މިހެން ކަލޭމެން ނުބުނާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެމައްޗަށް ދޮގުހަދާމީހުން ކާމިޔާބު ނުވާނެކަން ކަށަވަރެވެ.
16:117 مَتَٰعٞ قَلِيلٞ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ ﴿117﴾ مَتَٰعٞ قَلِيلٞ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ
އެމީހުންގެ (ދުނިޔޭގެ حياة ގައި އެތިބޭ ވަގުތުކޮޅު އެއީ) ދާދިކުޑަކުޑަ އަރާމުކޮޅެކެވެ. އަދި (آخرة ދުވަހުން) އެމީހުންނަށް ހުރީ ވޭންދެނިވި عذاب އެވެ.
16:118 وَعَلَى ٱلَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمۡنَا مَا قَصَصۡنَا عَلَيۡكَ مِن قَبۡلُۖ وَمَا ظَلَمۡنَٰهُمۡ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ ﴿118﴾ وَعَلَى ٱلَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمۡنَا مَا قَصَصۡنَا عَلَيۡكَ مِن قَبۡلُۖ وَمَا ظَلَمۡنَٰهُمۡ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ
އަދި މީގެކުރީން ކަލޭގެފާނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އަންގަވާ بيان ކުރެއްވި ތަކެތި يهودي ވީ މީސްތަކުންގެމައްޗަށް حرام ކުރެއްވީމެވެ. (އެއީ أَنْعَام ސޫރަތުގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ.) އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެމީހުންނަށް އަނިޔާވެރިވެވޮޑި ނުގަންނަވަމެވެ. އަދި އެކަމަކު އެމީހުން އެމީހުންގެ نفس ތަކަށް އަނިޔާވެރިވާކަމުގައިވިއެވެ.
16:119 ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُواْ ٱلسُّوٓءَ بِجَهَٰلَةٖ ثُمَّ تَابُواْ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ وَأَصۡلَحُوٓاْ إِنَّ رَبَّكَ مِنۢ بَعۡدِهَا لَغَفُورٞ رَّحِيمٌ ﴿119﴾ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُواْ ٱلسُّوٓءَ بِجَهَٰلَةٖ ثُمَّ تَابُواْ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ وَأَصۡلَحُوٓاْ إِنَّ رَبَّكَ مِنۢ بَعۡدِهَا لَغَفُورٞ رَّحِيمٌ
ދެން ކަލޭގެފާނުންގެ ربّ (ދަންނައެވެ!) ނޭނގިގެން ނުބައިކަންތައްތައް ކުރިމީހުން އެމީހުންނަށް އެކަން ކުރެވުމަށްފަހު توبة ވެ އަދި އެމީހުންގެ حال ތައް إصلاح ކޮށްފިއްޔާ އޭގެފަހުގައި ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭގެފާނުގެ ربّ (އެމީހުންނަށް ފުއްސަވާ رحمة ލައްވާހުއްޓެވެ.) ހަމަކަށަވަރުން އެކަލާނގެއީ ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ رحمة ލެއްވުން ބޮޑުވެގެންވާ ކަލާނގެއެވެ.
16:120 إِنَّ إِبۡرَٰهِيمَ كَانَ أُمَّةٗ قَانِتٗا لِّلَّهِ حَنِيفٗا وَلَمۡ يَكُ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ ﴿120﴾ إِنَّ إِبۡرَٰهِيمَ كَانَ أُمَّةٗ قَانِتٗا لِّلَّهِ حَنِيفٗا وَلَمۡ يَكُ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ
ހަމަކަށަވަރުން إبراهيم عليه السّلام ވެވަޑައިގެންނެވީ ﷲ އަށް ކިޔަމަންތެރިވެވަޑައިގެންވާ أمّة އެއްކަމުގައެވެ. شرك ން ދުރުވެވަޑައިގެން توحيد އަށް ސީދާވެގެންވާ ހެޔޮކަން އުގަންނަވައިދެއްވާ مُعَلِّم އެއްކަމުގައެވެ. އެކަލޭގެފާނުން مشرك ންގެތެރެއިން ނުވެއެވެ.
16:121 شَاكِرٗا لِّأَنۡعُمِهِۚ ٱجۡتَبَىٰهُ وَهَدَىٰهُ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ ﴿121﴾ شَاكِرٗا لِّأَنۡعُمِهِۚ ٱجۡتَبَىٰهُ وَهَدَىٰهُ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ
ﷲ ގެ نعمة ތަކަށް شكر ކުރައްވާ ބޭކަލަކުކަމުގައެވެ. އެކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނު إختيار ކުރައްވައި خاصّ ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގު ދެއްކެވިއެވެ.
16:122 وَءَاتَيۡنَٰهُ فِي ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗۖ وَإِنَّهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّـٰلِحِينَ ﴿122﴾ وَءَاتَيۡنَٰهُ فِي ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗۖ وَإِنَّهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّـٰلِحِينَ
އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދުނިޔޭގައި އެކަލޭގެފާނަށް ހެޔޮކަމެއް (ރަނގަޅުކަމެއް) ދެއްވީމެވެ. (އެއީ ދުނިޔެ ދެމިއޮތްހާހިނދަކު މީސްތަކުންގެ ދޫތަކުން އެކަލޭގެފާނަށް ރިވެތި ثناء ކިއުމާއި تعريف ކުރުން ލެއްވުމެވެ.) އަދި ހަމަކަށަވަރުން آخرة ގައި އެކަލޭގެފާނުވާހުށީ ކަނޑައެޅިގެން صالح މާތް ބޭކަލުންގެތެރެއިންނެވެ.
16:123 ثُمَّ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ أَنِ ٱتَّبِعۡ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۖ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ ﴿123﴾ ثُمَّ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ أَنِ ٱتَّبِعۡ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۖ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ
(އޭ رسول ﷲ އެވެ!) ދެން شرك ން ފޭވެ توحيد އާ ސީދާވެގެންވާ إبراهيم عليه السّلام ގެ دين އާ تبع ވެވަޑައިގެންނެވުމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނަށް وحي ކުރެއްވީމެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު يعني: إبراهيم عليه السّلام مشرك ންގެތެރެއިން ވެވަޑައި ނުގަންނަވައެވެ.
16:124 إِنَّمَا جُعِلَ ٱلسَّبۡتُ عَلَى ٱلَّذِينَ ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِۚ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ ﴿124﴾ إِنَّمَا جُعِلَ ٱلسَّبۡتُ عَلَى ٱلَّذِينَ ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِۚ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ
ހޮނިހިރުދުވަސް ލައްވާފައިވަނީ އެދުވަހާ މެދު ދެބަސްވެ إختلاف ވީމީހުންގެމައްޗަށެވެ. އަދި (އޭ رسول އެވެ!) قيامة ދުވަހުން ކަލޭގެފާނު ގެ ربّ އެމީހުންގެ މެދު ގައި إختلاف ވެ ދެބަސްވާ ކަންތަކާ މެދު حكم ކުރައްވާނެކަން ކަށަވަރެވެ. • ދަންނައެވެ! ހޮނިހިރުދުވަހާ މެދު إختلاف ވީ ހަފްތާގެ ދުވަސްތަކުގެތެރެއިން يهودي ން إختيار ކުރާނެ ދުވަހެއް إختيار ކުރަން އެންގެވީމާ އެއްބަޔަކު ބުނީ ހުކުރުދުވަސް ކަމަށެވެ. އަނެއްބަޔަކަށް ފެނުނީ ހޮނިހިރުދުވަސްކަމަށެވެ. އަދި އަނެއްބަޔަކަށް ފެނުނީ އާދީއްތަދުވަސްކަމަށެވެ. އެންމެފަހުން އެމީހުން إختيار ކުރީ ހޮނިހިރުދުވަހެވެ. ހުކުރުދުވަސް ނަގާކަށް ނޭނގުނެވެ. އެމީހުންގެގާތުގައި ހަފްތާގެ މާތްދުވަހަކީ ހޮނިހިރުދުވަހެވެ. والله أعلم.
16:125 ٱدۡعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِٱلۡحِكۡمَةِ وَٱلۡمَوۡعِظَةِ ٱلۡحَسَنَةِۖ وَجَٰدِلۡهُم بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعۡلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُهۡتَدِينَ ﴿125﴾ ٱدۡعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِٱلۡحِكۡمَةِ وَٱلۡمَوۡعِظَةِ ٱلۡحَسَنَةِۖ وَجَٰدِلۡهُم بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعۡلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُهۡتَدِينَ
ކަލޭގެފާނުގެ ربّ ގެ މަގަށް އެބަހީ: إسلام دين އަށް ކަލޭގެފާނު ގޮވައިލައްވާށެވެ! އެއީ حكمة އާއި قرآن ގެ وعظ އާއި نصيحة އާއި إرشاد ންނެވެ. އަދި ރަނގަޅުގޮތުގައި އެމީހުންނާ جدل ކުރައްވާށެވެ! ދަންނައެވެ! މިއާޔަތުން މި އިޝާރާތްކުރައްވަނީ ދީނަށް ގޮވާލުމުގެ ތިންދަރަޖައަށެވެ. ފުރަތަމަ حكمة ންނެވެ. އެއީ جاهل ންނާމެދުގައެވެ. ދެވަނައަށް وعظ އާއި نصيحة ންނެވެ. އެއީ ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ދަންނަ އެކަމަކު ރަނގަޅަށް ނުފިލާ މީހުންނަށެވެ. ތިންވަނައަށް جدل ކުރެއްވުމާއެކުގައެވެ. އެއީ ތަންދޮރުދަންނަ އެކަމަކު ދެކޮޅުހަދާމީހުންނަށެވެ. މިތިންބައިމީހުންނާމެދު އޮތް ތިން ދަރަޖައަށް ނުވިސްނައި ދީނަށްގޮވާލެވިއްޖެއްޔާ دعوة ނާކާމިޔާބުވުން އެކަށީގެންވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭގެފާނުންގެ ربّ އެކަލާނގެމަގުން ފޭވެ ފުރެދިފައިވާމީހާ ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި ތެދުމަގުގައިވާ މީހުންވެސް އެކަލާނގެ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ.
16:126 وَإِنۡ عَاقَبۡتُمۡ فَعَاقِبُواْ بِمِثۡلِ مَا عُوقِبۡتُم بِهِۦۖ وَلَئِن صَبَرۡتُمۡ لَهُوَ خَيۡرٞ لِّلصَّـٰبِرِينَ ﴿126﴾ وَإِنۡ عَاقَبۡتُمۡ فَعَاقِبُواْ بِمِثۡلِ مَا عُوقِبۡتُم بِهِۦۖ وَلَئِن صَبَرۡتُمۡ لَهُوَ خَيۡرٞ لِّلصَّـٰبِرِينَ
އަދި އެ مشرك ންގެމީހުން ކަލޭމެން مؤمن ންނަށް عقوبة ދީ އަނިޔާކޮށްފިއްޔާ އެމީހުން ކަލޭމެނަށް އަނިޔާކޮށް عقوبة ދިންފަދައަކުން ކަލޭމެންވެސް އެމީހުންނަށް އަނިޔާކޮށް عقوبة ދޭށެވެ! (އެއަށްވުރެ މައްޗަށް ނުގެންދާށެވެ!) އަދި ކަލޭމެން އެމީހުންނަށް عقوبة ނުދީ ކެތްތެރިވެއްޖެއްޔާ يقين ންވެސް އެގޮތް މާހެޔޮވެގެންވެއެވެ.
16:127 وَٱصۡبِرۡ وَمَا صَبۡرُكَ إِلَّا بِٱللَّهِۚ وَلَا تَحۡزَنۡ عَلَيۡهِمۡ وَلَا تَكُ فِي ضَيۡقٖ مِّمَّا يَمۡكُرُونَ ﴿127﴾ وَٱصۡبِرۡ وَمَا صَبۡرُكَ إِلَّا بِٱللَّهِۚ وَلَا تَحۡزَنۡ عَلَيۡهِمۡ وَلَا تَكُ فِي ضَيۡقٖ مِّمَّا يَمۡكُرُونَ
އަދި ކަލޭގެފާނު ކެތްތެރިވެވަޑައިގަންނަވާށެވެ! އަދި ކަލޭގެފާނު ގެ ކެތްތެރިވެވަޑައިގަތުންވަނީ ﷲ ގެ حضرة ގައެވެ. އެބަހީ: އެއީ ﷲ ގެ توفيق އާއި އެކަލާނގެ فضل ވަންތަކަމާއި އެހީތެރިވެވޮޑިގަތުމެވެ. އަދި އެމީހުންގެމައްޗަށް (އެބަހީ: އެ مشرك ން އީމާންނުވެގެން) ހިތާމަފުޅު ނުކުރައްވާށެވެ! އަދި އެމީހުން إسلام دين އާ އިދިކޮޅަށް ރާވާރޭވުމާއި ހަދާ މަކަރުގެ ސަބަބުން ހިތްޕުޅު ދަތިނުކުރައްވާށެވެ!
16:128 إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْ وَّٱلَّذِينَ هُم مُّحۡسِنُونَ ﴿128﴾ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْ وَّٱلَّذِينَ هُم مُّحۡسِنُونَ
ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ވޮޑިގެންވަނީ تقوى ވެރިވީމީހުންނާއި އަދި އެމީހުންނީ إحسان ތެރިންކަމުގައިވީ މީހުންނާ އެކުގައެވެ.