quranm◉

Hizb 11

Range
from 4:163 to 5:40
Surahs covered
ތަރުޖަމާ
54 ތަރުޖަމާ

◉

4:163

إِنَّآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ كَمَآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ نُوحٖ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ مِنۢ بَعۡدِهِۦۚ وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطِ وَعِيسَىٰ وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَٰرُونَ وَسُلَيۡمَٰنَۚ وَءَاتَيۡنَا دَاوُۥدَ زَبُورٗا ﴿163﴾

ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނަށް وحي ބާވައިލެއްވީ نوح عليه السّلام އަށާއި އަދި އެކަލޭގެފާނުންގެ ފަހު نبي ބޭކަލުންނަށްވެސް وحي ބާވައިލެއްވިފަދައިންނެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ إبراهيم ގެފާނަށާއި إسماعيل ގެފާނަށާއި إسحاق ގެފާނަށާއި يعقوب ގެފާނަށާއި الأسْبَاط ންނަށާއި عيسى ގެފާނަށާއި أيّوب ގެފާނަށާއި نُونس ގެފާނަށާއި هارون ގެފާނަށާއި އަދި سُلَيْمَان ގެފާނަށާއި (عليهم السّلام) މިއެންމެ ބޭކަލުންގެ މައްޗަށް وحي ބާވައިލެއްވީމެވެ. އަދި داؤد (عليه السّلام) އަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ زَبُور ދެއްވީމެވެ.

4:164

وَرُسُلٗا قَدۡ قَصَصۡنَٰهُمۡ عَلَيۡكَ مِن قَبۡلُ وَرُسُلٗا لَّمۡ نَقۡصُصۡهُمۡ عَلَيۡكَۚ وَكَلَّمَ ٱللَّهُ مُوسَىٰ تَكۡلِيمٗا ﴿164﴾

އަދި އެހެން رسول ބޭކަލުންނަށްވެސް (ތިމަންރަސްކަލާނގެ وحي ބާވައިލެއްވީމެވެ.) އެބޭކަލުންގެ ވާހަކަތައް މީގެކުރިން ކަލޭގެފާނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އަންގަވައި ދެއްވާފައިވާ، އަދި އެބޭކަލުންގެ ވާހަކަތައް ކަލޭގެފާނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އަންގަވައި ދެއްވާފައިނުވާ رسولُ ންނަށްވެސް (وحي ބާވައިލެއްވީމެވެ.) އަދި ކަނޑައެޅިގެން ﷲ تعالى موسى عليه السّلام އަށް ބަސްފުޅު وحي ކުރެއްވިއެވެ. ވާހަކަފުޅު ދައްކަވާ ހެއްދެވިއެވެ.)

4:165

رُّسُلٗا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى ٱللَّهِ حُجَّةُۢ بَعۡدَ ٱلرُّسُلِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمٗا ﴿165﴾

އެ رسول ބޭކަލުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފޮނުއްވީ (ކިޔަމަންގަތް އަޅުންނަށް ސުވަރުގޭގެ ވާހަކައިން) އުފާވެރިކަމުގެ خبر ދެއްވާ އަދި (ނުކިޔަމަންތެރިވީމީހުންނަށް ނަރަކައިގެ ވާހަކައިން) ބިރުގަންނަވާ ބޭކަލުންގެގޮތުންނެވެ. އެއީ رسول ބޭކަލުން ފޮނުއްވުމަށްފަހު ﷲ تعالى ގެ މައްޗަށް މީސްތަކުންދައްކާނޭ އެއްވެސް حجّة އެއް ނުއޮތުމަށްޓަކައެވެ. (عُذْر އެއް ނުއޮތުމަށްޓަކައެވެ.) އަދި عزّة ވަންތަ حكمة ވަންތަ ކަލަކުކަމުގައި ﷲ ވޮޑިގެންވެއެވެ.

4:166

لَّـٰكِنِ ٱللَّهُ يَشۡهَدُ بِمَآ أَنزَلَ إِلَيۡكَۖ أَنزَلَهُۥ بِعِلۡمِهِۦۖ وَٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ يَشۡهَدُونَۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدًا ﴿166﴾

އެހެނެއްކަމަކު ﷲ تعالى އެކަލާނގެ ކަލޭގެފާނަށް ބާވައިލައްވާތަކެއްޗަށް ހެކިވެވޮޑިގަންނަވައެވެ. އެކަލާނގެ އެތަކެތި ބާވައިލައްވާފައިވަނީ ހަމަ ދެނެވޮޑިގަތުމާ އެކުގައެވެ. އަދި ملائكة ބޭކަލުންވެސް އެކަމަށް ހެކިވެވަޑައި ގަންނަވައެވެ. (އެހެންވީއިރު ކާފަރުންގެމީހުން އެ قرآن ދޮގުކޮށް އެއީ ކަލޭގެފާނު އަމިއްލަފުޅަށް ހެއްދެވި އެއްޗެކޭކިޔަސް އެކަމާ ހިތާމަފުޅު ނުކުރައްވާށެވެ.) އެކަމަށް ހެކިވެވޮޑިގަންނަވާ ކަލަކުކަމުގައި ﷲ ފުދިވޮޑިގެންވެއެވެ.

4:167

إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ قَدۡ ضَلُّواْ ضَلَٰلَۢا بَعِيدًا ﴿167﴾

ހަމަކަށަވަރުން ކާފަރުވީ މީސްތަކުން އަދި އެމީހުން ﷲ ގެމަގު ބަންދުކޮށް - އެބަހީ إسلام دين އަށް މީސްތަކުން ވަނަނުދީ ބަންދުކޮށް ހިފަހައްޓާމީހުން ހަމަކަށަވަރުން އެމީހުން ވަރަށް ބޮޑު މަގުފުރެދުމަކުން މަގުފުރެދި އަވަދިވެއްޖެއެވެ.

4:168

إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَظَلَمُواْ لَمۡ يَكُنِ ٱللَّهُ لِيَغۡفِرَ لَهُمۡ وَلَا لِيَهۡدِيَهُمۡ طَرِيقًا ﴿168﴾

ހަމަކަށަވަރުން ކާފަރުވީ މީސްތަކުން އަދި އެމީހުން އަނިޔާވެރިވި މީސްތަކުން (ދަންނައެވެ!) އެމީހުންނަށް ފާފަފުއްސަވާނެ ކަލަކުކަމުގައި ﷲ ވޮޑިގެންނުވެއެވެ. އަދި އެމީހުންނަށް (ސުވަރުގެއަށް واصل ވެވޭނެ) އެއްވެސް މަގެއް ދައްކަވާނެ ކަލަކުކަމުގައިވެސް އެކަލާނގެ ވޮޑިގެން ނުވެއެވެ.

4:169

إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٗا ﴿169﴾

ހަމައެކަނި ނަރަކައިގެ މަގު މެނުވީއެވެ. (އެކަލާނގެ އެމީހުންނަށް ދައްކަވާނެ މަގަކީ ނަރަކައިގެ މަގެވެ.) އެމީހުން އަބަދާ އަބަދު އެތާ ދެމިތިބޭގޮތަށެވެ. އަދި އެކަމަކީ ﷲ އަށް ދާދިފަސޭހަކަމެއް ކަމުގައިވިއެވެ.

4:170

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ قَدۡ جَآءَكُمُ ٱلرَّسُولُ بِٱلۡحَقِّ مِن رَّبِّكُمۡ فَـَٔامِنُواْ خَيۡرٗا لَّكُمۡۚ وَإِن تَكۡفُرُواْ فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا ﴿170﴾

އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ކަލޭމެންގެ ربّ ގެ حضرة ން حقّ އާއިގެން މާތްވެގެންވާ رسول އާ محمّد ﷺ ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭމެންގެ ގާތަށް ވަޑައިގެންފިއެވެ. ފަހެ ކަލޭމެން (އެކަލޭގެފާނާއި އެކަލޭގެފާނު ގެންނެވި ތަކެތި ތެދުކޮށް އެއަށް إيمان ވާށެވެ!) އެއީ ކަލޭމެނަށް ހެވެވެ. އަދި ކަލޭމެން އީމާންނުވެ ކާފަރުވިޔަސް (އެކަމުން ﷲ އަށް އެއްވެސް ދެރަކަމެއް އުނިކަމެއް ނުވެއެވެ. ގެއްލުމާއި ހަލާކު ހުރީ ހަމަ ކަލޭމެނަށެވެ.) އެހެނީ ހަމަކަށަވަރުން އުޑުތަކާއި ބިމުގައިވާހާ ތަކެތި مِلْكُ ވެ خاصّ ވެގެންވަނީ ހަމަ ﷲ އަށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ވޮޑިގެންވަނީ ދެނެވޮޑިގެންވާ حكمة ވަންތަ ކަލަކު ކަމުގައެވެ.

4:171

يَـٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لَا تَغۡلُواْ فِي دِينِكُمۡ وَلَا تَقُولُواْ عَلَى ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡحَقَّۚ إِنَّمَا ٱلۡمَسِيحُ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ رَسُولُ ٱللَّهِ وَكَلِمَتُهُۥٓ أَلۡقَىٰهَآ إِلَىٰ مَرۡيَمَ وَرُوحٞ مِّنۡهُۖ فَـَٔامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦۖ وَلَا تَقُولُواْ ثَلَٰثَةٌۚ ٱنتَهُواْ خَيۡرٗا لَّكُمۡۚ إِنَّمَا ٱللَّهُ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ سُبۡحَٰنَهُۥٓ أَن يَكُونَ لَهُۥ وَلَدٞۘ لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَكِيلٗا ﴿171﴾

އޭ أَهْلُ كِتَابُ ންނޭވެ! (އޭ يهودي ންނާއި نصارى އިންނެވެ!) ކަލޭމެންގެ دين ގައި ކަލޭމެން غُلُوُّ ނުކުރާށެވެ! (مدح ކިއުމުގައި ހައްދުފަހަނަޅައިގެން ނުދާށެވެ!- عيسى عليه السّلام މާތްކުރަމުންގޮސް އެއީ ﷲ ގެ ދަރިކަލުންނޭ ނުކިޔާށެވެ! އަދި عُزَيْرُ ގެފާނަކީ ﷲ ގެ ދަރިކަލުންނޭ ނުކިޔާށެވެ! އެއީ އެ ދެބޭކަލުންނާމެދު يهودي ންނާއި نصارى އިން ކިޔާގޮތެވެ.) އަދި ﷲ އާއިމެދު ކަލޭމެން حقّ ބަހެއް މެނުވީ ނުބުނާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން مريم ގެފާނުންގެ ދަރިކަލުން عيسى عليه السّلام އަކީ الْمَسِيْحُ އެވެ. އެއީ ﷲ ގެ رَسول އާއެވެ. އަދި އެއީ مريم ގެފާނަށް " عيسى ގެފާނުވާށޭ އެންގެވި كُنْ މި كلمة އެވެ. އަދި އެކަލާނގެ حضرة ންވާ روح އެވެ. ފަހެ ކަލޭމެން ﷲ އަށާއި އެކަލާނގެ رسول ންނަށް އީމާންވާށެވެ! ތެދުކުރާށެވެ! އަދި (ﷲ އެއީ) ތިނަކުންތިންވަނައޭނުބުނާށެވެ! (އެމީހުން ކިޔާގޮތުން إله އަކީ ﷲ سبحانه وتعالى އާއި مريم ގެފާނާއި الْمَسِيْحُ އެވެ. - تعالى ﷲ عن مَا يقولون علوًّا كَبِيْرًا) ކަލޭމެން އެހެން ބުނުމުން ހުއްޓައިލާށެވެ! އެގޮތް ކަލޭމެންނަށް ހެޔޮވެގެންވެއެވެ. ﷲ ވާކަން ކަށަވަރީ އެއްކައުވަންތަ ހަމަ އެންމެ إله އެއް ކަމުގައެވެ. އެކަލާނގެއަށް ދަރިކަލަކު ވުމުން އެކަލާނގެ ހުސް طاهر ވަންތަވެ ވޮޑިގެންވެއެވެ. އުޑުތަކާއި ބިމުގައި ވާހާތަކެތި مِلْكُ ވެ خاصّ ވެގެންވަނީ ހަމަ އެކަލާނގެއަށެވެ. (ހުރިހާ ތަކެތި ރައްކާތެރިކުރައްވާ ކަލަކުކަމުގައި) ﷲ ފުދިވޮޑިގެންވެއެވެ.

4:172

لَّن يَسۡتَنكِفَ ٱلۡمَسِيحُ أَن يَكُونَ عَبۡدٗا لِّلَّهِ وَلَا ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ ٱلۡمُقَرَّبُونَۚ وَمَن يَسۡتَنكِفۡ عَنۡ عِبَادَتِهِۦ وَيَسۡتَكۡبِرۡ فَسَيَحۡشُرُهُمۡ إِلَيۡهِ جَمِيعٗا ﴿172﴾

الْمَسِيْحُ يعني: عيسى (عليه السّلام) އެއީ ﷲ ގެ އަޅަކަށްވުމަކަށް އެކަލޭގެފާނު ރުހިވަޑައިނުގެން ނުވެއެވެ. އެކަމަށް نفرت ވެވަޑައިގެން كبر ވެރިވެވަޑައިގެން ނުވެއެވެ. އަދި ކުއްތަންވެގެންވާ ملائكة ބޭކަލުންވެސް ﷲ ގެ އަޅުންނަށްވުމަށް نفرت ވެވަޑައިގެން ބޮޑާވެވަޑައި ނުގަންނަވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމާމެދު ނުރުހި كِبْرُ ވެރިވެ ބޮޑާވެއްޖެ ކޮންމެ މީހަކު (ދަންނައެވެ!) ފަހެ ނިކަން ހުރެ އެކަލާނގެ އެ އެންމެން އެކީއެކަށް އެކަލާނގެ حضرة އަށް ޖަމާކުރައްވާ އެއްކުރައްވާ ހުއްޓެވެ.

4:173

فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّـٰلِحَٰتِ فَيُوَفِّيهِمۡ أُجُورَهُمۡ وَيَزِيدُهُم مِّن فَضۡلِهِۦۖ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱسۡتَنكَفُواْ وَٱسۡتَكۡبَرُواْ فَيُعَذِّبُهُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرٗا ﴿173﴾

ފަހެ އީމާންވެގެން صالح عمل ކުރިމީހުން (ދަންނައެވެ!) ފަހެ އެކަލާނގެ އެމީހުންނަށް އެމީހުންގެ ދަރުމަ ފުރިހަމަކުރައްވައި އަދި އެކަލާނގެ فضل ވަންތަކަމުގެތެރެއިން އެމީހުންނަށް އިތުރުކޮށްދެއްވާހުއްޓެވެ. އަދި (އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމަށް) ބޮޑާވެ كِبْرُ ވެރިވެ ނުރުހިއްޖެމީހުން (ދަންނައެވެ!) ފަހެ އެކަލާނގެ އެމީހުންނަށް ވޭންދެނިވި عذاب އަކުން عذاب ދެއްވާހުއްޓެވެ. އަދި ﷲ ފިޔަވައި އެއްވެސް ސަހަރޯވެރިއަކުވިޔަސް އަދި نصر ވެރިއަކުވިޔަސް އެމީހުންނަށް ވާތީ އެމީހުން ނުދެކޭނެއެވެ.

4:174

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ قَدۡ جَآءَكُم بُرۡهَٰنٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكُمۡ نُورٗا مُّبِينٗا ﴿174﴾

އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭމެންގެ ربُّ ގެ حضرة ން ކަލޭމެންނަށް حجّة އެއް - دليل އެއް އަތުވެއްޖެއެވެ. (އެއީ محمّد ﷺ އެވެ.) އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭމެންގެގާތަށް بيان ވެގެންވާ نور އެއް ބާވައިލެއްވީމެވެ. (އެއީ ކީރިތި قرآن އެވެ.)

4:175

فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَٱعۡتَصَمُواْ بِهِۦ فَسَيُدۡخِلُهُمۡ فِي رَحۡمَةٖ مِّنۡهُ وَفَضۡلٖ وَيَهۡدِيهِمۡ إِلَيۡهِ صِرَٰطٗا مُّسۡتَقِيمٗا ﴿175﴾

އަދި ﷲ އަށް އީމާންވެ އަދި އެކަލާނގެ حضرة ން ރައްކާތެރިކަން ލިބިގަތްމީހުން (އެބަހީ قرآن ގައިވާގޮތަށް عمل ކުރިމީހުން) ފަހެ ނިކަންހުރެ އެކަލާނގެ حضرة ންވާ رحمة އާއި ސުވަރުގެއަށާއި އަދި އެކަލާނގެ فضل ވަންތަކަމަށް އެމީހުންނަށް އެކަލާނގެ މަގުދައްކަވާނެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ حضرة އަށްވާ ސީދާ ތެދުމަގަށް އެކަލާނގެ އެމީހުންނަށް މަގުދައްކަވާހުއްޓެވެ. (އެއީ إسلام دين ގެ ތެދުމަގަށެވެ.)

4:176

يَسۡتَفۡتُونَكَ قُلِ ٱللَّهُ يُفۡتِيكُمۡ فِي ٱلۡكَلَٰلَةِۚ إِنِ ٱمۡرُؤٌاْ هَلَكَ لَيۡسَ لَهُۥ وَلَدٞ وَلَهُۥٓ أُخۡتٞ فَلَهَا نِصۡفُ مَا تَرَكَۚ وَهُوَ يَرِثُهَآ إِن لَّمۡ يَكُن لَّهَا وَلَدٞۚ فَإِن كَانَتَا ٱثۡنَتَيۡنِ فَلَهُمَا ٱلثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَۚ وَإِن كَانُوٓاْ إِخۡوَةٗ رِّجَالٗا وَنِسَآءٗ فَلِلذَّكَرِ مِثۡلُ حَظِّ ٱلۡأُنثَيَيۡنِۗ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ أَن تَضِلُّواْۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمُۢ ﴿176﴾

(އޭ رسول ﷲ އެވެ!) كلالة އާއިމެދު އެމީހުން ކަލޭގެފާނާއި ސުވާލުކޮށް فَتْوَى އަހާނެއެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. كلالة އާއިމެދު ﷲ ކަލޭމެނަށް فَتْوَى ދެއްވައެވެ. އެއީ މީހަކު މަރުވިއިރު އެމީހާއަށް ދަރިއަކު އަދި ބަފަޔަކުވެސް ނެތް މީހާއެވެ. އަދި އޭނާއަށް أُخْت އެއްވާ މީހާއެވެ. (ދުނިޔޭގައިހުރީ މައްޔިތާގެ أُخْت އެކެވެ.) ފަހެ އެހެންކަމަށްވަންޏާ އެމައްޔިތާގެ ތަރިކަ މުދަލުން ދެބައިކުޅަ އެއްބައި އެ أُخْت އަށް ދޭށެވެ. އަދި އެ أُخْت މަރުވާއިރު އޭނާގެ أخ ހުރި ނަމަ އެ أُخْت ގެ މުދާ އެ أخ ވާރުތަކުރާނެއެވެ. އެއީ އެ أُخْت އަށް ދަރިއަކު ނުވަންޏާއެވެ.\nދެންފަހެ مَيّت އާގެ ދެ أُخْت ން ދުނިޔޭގައިތިބިނަމަ އެ ދެކުދިންނަށް މުދަލުގެ ތިންބައިކުޅަ ދެބައެވެ. (ދެ أُخْت ންގެ މެދުގައި ބެހުމަށެވެ.) އަދި مَيّت އާގެ ގިނަ أخ ންނާއި ގިނަ أُخْت ން ތިބިއްޔާ ކޮންމެ ފިރިހެނަކަށް ދެއަންހެނުންނަށްވާ ވަރެވެ. ދެބައެވެ. ފަހެ ﷲ سبحانه وتعالى ތަރިކަމުދާ ބަހާގޮތް ކަލޭމެނަށް تفصيل ކޮށް بيان ކޮށްދެއްވަނީ އެކަމުގައި ކަލޭމެން މަގު ނުފުރެދުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ހުރިހާކަމެއް އަދި ހުރިހާ އެއްޗެއް ﷲ ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. (ﷲ އީ ހުރިހާ އެއްޗެއް ދެނެވޮޑިގެންވާ ކަލާނގެއެވެ.)

5:1

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوۡفُواْ بِٱلۡعُقُودِۚ أُحِلَّتۡ لَكُم بَهِيمَةُ ٱلۡأَنۡعَٰمِ إِلَّا مَا يُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ غَيۡرَ مُحِلِّي ٱلصَّيۡدِ وَأَنتُمۡ حُرُمٌۗ إِنَّ ٱللَّهَ يَحۡكُمُ مَا يُرِيدُ ﴿1﴾

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ކަލޭމެން عَهْدُ ތައް ފުއްދާށެވެ! (ﷲ فرض ކުރައްވާ تَكْلِيْف ކުރައްވާފައިވާ ކަންތަކާއި ނަހީކުރައްވާ މަނާކުރައްވާފައިވާ ކަންތައް ކަލޭމެން ބަރާބަރު ކުރާށެވެ! އަދި އެހެނިހެން މީހުންނާއިއެކު އެއްބަސްވެވިފައިވާ އެއްބަސްވުންތައްވެސް ހިންގާ ބަރާބަރު ކުރާށެވެ! فرض ކަންތައް فرض ގޮތަށެވެ. ނަހީވެސް ނަހީގޮތަށެވެ.) نَعَم ސޫފީގެތެރެއިން حرام އެއްޗެއްގެގޮތުން ކަލޭމެންނަށް އެންގެވިފައިވާ ތަކެތި މެނުވީ نَعَم ސޫފީގެ ބާވަތްތައް (ގެރިބަކަރި جمل) ކަލޭމެންނަށް حلال ކުރެވިއްޖެއެވެ. (حَجّ އަށް ނުވަތަ عُمْرة އަށް) إحرام ބަނދެގެންވާ حال ކަލޭމެން އެތަކެތީގެ ޝިކާރަ ނުކުރާ ބަޔަކުކަމުގައެވެ. (އެބަހީ إحرام ބަނދެގެންވާ حال މިއިން އެއްޗެއް ޝިކާރަކުރުން ހުއްދަވެގެން ނުވެއެވެ.) ހަމަކަށަވަރުން ﷲ تعالى އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގަންނަވާފަދައަކުން حكم ކުރައްވައެވެ. • ދަންނައެވެ. المَائدة މިއީ ކާނާދޮލަނގެވެ. ކާތަކެތީން ތައްޔާރުވެފައިވާ ދޮލަނގެވެ. މިވާހަކަ މިސޫރަތުގެ 112 ވަނަ އާޔަތުން 115 ވަނަ އާޔަތާދެމެދު بيان ވެގެންވެއެވެ. • عُقُود އަކީ عُهُوْد އެވެ. عقد އާއި عَهْد އެއް މާނައެކެވެ. ﷲ أمر ފުޅުތަކާއި ނަހީތަކެވެ. • بَهِيْمَةُ = އަކީ نَعَم ސޫފީގެ ދަރިއެވެ. الأنعام އަކީ نَعَم ގެ جمع އެވެ. نَعَم ސޫތްޕަކީ ގެރިބަކަރި جمل އެވެ. ވީމާ بَهِيْمَة الأنعام އަކީ ގެރިބަކަރި جمل މިތަކެތީގެ ދަރިޔާ ހުރިހާ އެއްޗެކެވެ. ބަނޑުގައި އޮތް ދަރިވެސް ހިމެނޭނެއެވެ. والله أعلم.

5:2

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُحِلُّواْ شَعَـٰٓئِرَ ٱللَّهِ وَلَا ٱلشَّهۡرَ ٱلۡحَرَامَ وَلَا ٱلۡهَدۡيَ وَلَا ٱلۡقَلَـٰٓئِدَ وَلَآ ءَآمِّينَ ٱلۡبَيۡتَ ٱلۡحَرَامَ يَبۡتَغُونَ فَضۡلٗا مِّن رَّبِّهِمۡ وَرِضۡوَٰنٗاۚ وَإِذَا حَلَلۡتُمۡ فَٱصۡطَادُواْۚ وَلَا يَجۡرِمَنَّكُمۡ شَنَـَٔانُ قَوۡمٍ أَن صَدُّوكُمۡ عَنِ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ أَن تَعۡتَدُواْۘ وَتَعَاوَنُواْ عَلَى ٱلۡبِرِّ وَٱلتَّقۡوَىٰۖ وَلَا تَعَاوَنُواْ عَلَى ٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۖ إِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ ﴿2﴾

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ކަލޭމެން ﷲ ގެ شَعِيْرَة ތައް حلال ނުކުރާށެވެ! (އެބަހީ އެކަލާނގެ ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ مَعَالِم ތައް އެކަންކަމުގެ حرمة ކަނޑައި ހުއްދަކަމެއްކަމުގައި ނުހަދާށެވެ!) އެކަމެއް އެ އެންގެވިފަދައަކުން ކުރާށެވެ! އެއީ ﷲ ކަލޭމެންގެމައްޗަށް فرض ކުރައްވާ ކުރުން لاَزم ކުރައްވާފައިވާ ކަންކަމާއި ނަހީކުރައްވާ މަނާކުރެއްވި ކަންކަމެވެ. އޭގެތެރޭގައި އެންމެ އިސްކަމަކަށް حجّ ގެ އަޅުކަމާއި مكّة އާއި ދެންވެސް އެބާވަތުގެ އެންމެހައި ކަންތައްތައް ހިމެނޭކަމުގައި ގިނަمُفَسِّر ން ވިދާޅުވެއެވެ. އަދި حرمة ތެރިވެގެންވާ މައްސަރުތައްވެސް އޭގެ حرمة ކަނޑާ حلال ނުކުރާށެވެ! އަދި مكّة ގެ حَرَم ފުޅަށް ހަދިޔާގެގޮތުގައި ގެންދެވޭ هَدْى ތައް (ގެރިބަކަރި جَمَل) ވެސް އޭގެ حرمة ކަނޑައި حلال އެއްޗެތި ކަމުގައި ބަލައި ނުގަވާއިދުން އެތަކެއްޗަށް ގޯނާ ނުކުރާށެވެ! އޭގެތެރޭގައި ފާހަގަކުރުމުގެ ގޮތުން ކަރުގައި ގިލަފަތި އަޅުވާފައިވާ هَدْىُ ކަމުގައިވާ قَلِيْدَة ވެސްވެއެވެ. އެފަދަ ތަކެއްޗަށްވެސް ގޯނާ ނުކުރާށެވެ! އަދި ތިމާމެންގެ رَبُّ ގެ حضرة ން فَضْلَ ވަންތަކަމާއި ރުހިވޮޑިގަތުން އެދިގެން ގެފުޅަށް ޒިޔާރަތްކުރުމަށް އަންނަމީހުން ކަލޭމެން ހިފަހައްޓާ މަނާކޮށް ނުހަދާށެވެ! (ދަންނައެވެ! މި حكم ތައް تَنْفِيْذُ ކުރެވޭނީ ހަމައެކަނި مُسْلِم ންނާއިމެދުގައެވެ. مُشْرك ންނާއި ބެހޭ އެބާވަތުގެ އެންމެހައި حكم އެއް މިހާރު ވަނީ مَنْسُوخ ކުރެވިފައެވެ. مشرك އަކު مكّة ގެ حرم ގެތެރެއަށް ވަނުމަކީ މަނާ ކަމެކެވެ.) އަދި ކަލޭމެން (حَجُّ ން ނުވަތަ عُمْرَة އިން إحْرَام ކަނޑައި) حلال ވެގަތުމަށްފަހު ދެން ކަލޭމެން އެއްގަމު ޝިކާރަކުރާށެވެ! އެބަހީ އެއީ ހުއްދަ ކަމެކެވެ. އަދި ކަލޭމެން مَسْجِدُ الْحَرَام އަށް ދިޔަނުދީ ހިފަހައްޓާ މަނާކުރިކަމުގެ ސަބަބުން ބަޔަކުމީހުންގެ މައްޗަށް އައިސްފައިވާ ރުޅިވެރިކަމާއި ދެކޮޅުވެރިކަން އެއީ عَدَاوة ތެރިވެގަތުމުގެ ސަބަބެއްކަމުގައި އަދި އެކަން ހުއްދަވުން حقّ ވާކަމެއްގައި ކަލޭމެން ނުހަދާށެވެ! (މިއާޔަތުން މި އިޝާރަތްވަނީ صُلْحُ الْحُدَيْبِيّة ގެ ދުވަހު مسلم ން ގެފުޅަށް ދިއުން މަނާކުރި مشرك ންނަށް އޭގެފަހުން مسلم ންނަށް ބާރުލިބުނީމާ އޭގެބަދަލުގައި އެމީހުންގެމައްޗަށް عداوة ތެރި ނުވުމަށްވާ އިޝާރާތެކެވެ. އެއީ ﷲ ގެ ފުރިހަމަ حكمة ފުޅުގެތެރެއިން ހިންގަވާ ކަންކަމެވެ.) އަދި ހެޔޮކަންކަމާއި تقوى ވެރިވެވޭ ކަންކަމުގައި ކަލޭމެން އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކާއި އެހީވެ ވާގިވެރިވާށެވެ! އަދި ފާފަވެރިވެވޭ ކަންކަމާއި ދެކޮޅުވެރިވެވޭ ކަންކަމުގައި ކަލޭމެން އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކާއި ވާގިވެރިވެ އެހީނުވާށެވެ! އަދި ކަލޭމެން ﷲ އަށް ބިރުވެތިވާށެވެ! ﷲ އަށް تقوى ވެރިވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ عقوبة ގަދަފަދަވެގެންވާ ކަލާނގެއެވެ.

5:3

حُرِّمَتۡ عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَيۡتَةُ وَٱلدَّمُ وَلَحۡمُ ٱلۡخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ لِغَيۡرِ ٱللَّهِ بِهِۦ وَٱلۡمُنۡخَنِقَةُ وَٱلۡمَوۡقُوذَةُ وَٱلۡمُتَرَدِّيَةُ وَٱلنَّطِيحَةُ وَمَآ أَكَلَ ٱلسَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيۡتُمۡ وَمَا ذُبِحَ عَلَى ٱلنُّصُبِ وَأَن تَسۡتَقۡسِمُواْ بِٱلۡأَزۡلَٰمِۚ ذَٰلِكُمۡ فِسۡقٌۗ ٱلۡيَوۡمَ يَئِسَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن دِينِكُمۡ فَلَا تَخۡشَوۡهُمۡ وَٱخۡشَوۡنِۚ ٱلۡيَوۡمَ أَكۡمَلۡتُ لَكُمۡ دِينَكُمۡ وَأَتۡمَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ نِعۡمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلۡإِسۡلَٰمَ دِينٗاۚ فَمَنِ ٱضۡطُرَّ فِي مَخۡمَصَةٍ غَيۡرَ مُتَجَانِفٖ لِّإِثۡمٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ ﴿3﴾

(އޭ مؤمن ންނޭވެ!) މުޅަތަކެއްޗާއި ލެޔާއި އޫރުމަހާއި އަދިމަސްކެއުން ޙަލާލު ޖަނަވާރުގެތެރެއިންވެސް އެ އެއްޗެއް ﷲ ނޫން ފަރާތަކަށް ކަތިލެވުނު ކޮންމެ އެއްޗަކާއި (އެބަހީ އޭގެމަހާއި) އަދި ނޭވައި ހިފެހެއްޓިގެން މަރުވި ކޮންމެ އެއްޗަކާއި (އެއީ ތާކު ބޯތާށިވެގެންނަމަވެސް ނުވަތަ ކަރުގައި އެއްޗެއް ބަނދެވި ދަންޖެހުންފަދަ ގޮތަކުން ނަމަވެސް) - އަދި އެއްޗަކުން ޖަހައި މަރައިލި ކޮންމެއެއްޗަކާއި އަދި މަތީތާކުން ވެއްޓިމަރުވާ ކޮންމެ އެއްޗަކާއި އަދި އެހެން ޖަނަވާރެއްގެ ދަޅުން ޖަހައިގެން މަރުވި ކޮންމެ އެއްޗަކާއި އަދި (ޝިކާރަކުރަން ދަސްކޮށްދީފައިވާ ޖަނަވާރެއް ފިޔަވައި) އެހެން މިނިކާ ޖަނަވާރެއް އެއްބައި ކައިފައިވާ ކޮންމެ އެއްޗަކާއި މިހުރިހާ ތަކެތި އެ އެއްޗެއް ފުރާނަހުއްޓާ ލިބި شرعى ހަމަތަކުގެ މަތީން ކަލޭމެން ކަތިލި އެއްޗެއްމެނުވީ ކަލޭމެންގެ މައްޗަށް އެތަކެތި ކެއުން حرام ކުރެވިއްޖެއެވެ. އެބަހީ ﷲ އެތަކެތި حرام ކުރައްވައިފިއެވެ. އަދި نُصُبُ ތަކުގެ މައްޗަށް ކަތިލެވުނު ކޮންމެ އެއްޗެއްވެސް حرام ވެވިގެންވެއެވެ. (نُصُب އަކީ جاهليّة ޒަމާނުގައި مكّة ގެ އެތަންމިތާނގައި ބަހައްޓާފައިވާ ހިލަގަނޑުގަނޑެވެ. އެއީ ވަކިމީހެއްގެ ނުވަތަ އެއްޗެއްގެ صورة ނުކުރެވި ހުންނަ ހިލަގަނޑުގަނޑެވެ. އޭގެމަތީގައި އެހެނިހެން ޖަނަވާރު ކަތިލެވި ލެއި އޮހޮރުވޭ ތަކެއްޗެވެ. އަދި ދަންނައެވެ! نُصُب އަކީ جاهليّة ޒަމާނުގައި مكّة ގެ އެތަންމިތާނގައި ބަހައްޓާފައިވާ ހިލަގަނޑުގަނޑެވެ. މިހާރުވެސް އެމާނައިގާބެހެއްޓިފައިވާތަކެއްޗަކީ ހަމަ نُصُب އެވެ. އަދި ކޮންމެތާކު ހުރިނަމަވެސްމެއެވެ.) އެކަން مشرك ން ކުރަނީ އެއަށް މާތްކޮށް ހިތާ އަޅުކަން ކުރުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އަދި ކަލޭމެންގެ ނަސީބުހުރިގޮތެއް ބެލުމަށް ނުވަތަ ކުރަން އުޅޭކަމުގެ ހެޔޮނުބައި ބެލުމަށް ބުދުކައިރިއަށްގޮސް (އަދި ނުގޮސްނަމަވެސް) ދުނިތަކުން ފާލުބެލުމާއި މިކަންވެސް حرام ވެގެންވެއެވެ. މިބަޔާންވެދިޔަ އެންމެހައި ކަންތަކަކީ ފާސިދު ކަންކަމެވެ. އެބަހީ އެއިން ކަމެއްކޮށް އެއިން އެއްޗެއް އެންގެވިފަދައިން ނޫނީ ބޭނުންކޮށްހެދުމީ ފާސިދުކަމެކެވެ. ﷲ ގެ ކިޔަމަނުން ނުކުތުމެކެވެ. އުރެދުމެކެވެ. އަދި މިއަދު (އެބަހީ حَجَّةُ الوَدَاعُ ގައި عَرَفَة ދުވަހު) ކަލޭމެންގެ ދީނާއިމެދު ކާފަރުން މުޅިން ނާ أمّيد ވެ މާޔޫސްވެއްޖެއެވެ. (އެބަހީ ކަލޭމެން އިސްލާމްދީން ދޫކޮށް އަލުން غَيردين އަށް ވަނުމާމެދު އެމީހުން ނާ أمّيد ވެއްޖެއެވެ. ބުނެވެނީ އެދުވަހު عرفة ގެ ބިމުގައި އެއްވެސް ކާފަރަކު އަދި مشرك އަކު ނުވާކަމުގައެވެ.) ފަހެ ކަލޭމެން އެމީހުންދެކެ ބިރުނުގަންނާށެވެ! އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އެކަނި ބިރުވެތިވާށެވެ! އަދި މިއަދު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭމެންނަށް ކަލޭމެންގެ دين ފުރިހަމަކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭމެންގެމައްޗަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ نعمة ފުރިހަމަކޮށް ބަރާބަރުކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. (އެއީ ކަލޭމެންގެ ރަށުން مشرك ން ނެތިދިއުމާއި އެމީހުން ކަލޭމެންގެމައްޗަށް އަރައިގަތުންނެތުމާއި ކަލޭމެންގެ دين އާއިމެދު އެމީހުން ނާ أمّيد ވުމެވެ.) އަދި إسلام دين އެއީ ކަލޭމެންގެ دين ކަމުގައި (އެބަހީ محمّد ﷺ އަށް ބާވައިލެއްވި إسلام دين އެއީ ކަލޭމެންގެ دين ކަމުގައި) ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގެންފީމެވެ. އެއިން މުރާދުކުރެވެނީ ﷲ އަށް ކިޔަމަންތެރިވުން އެއީ إسلام ންގެ دينކަމުގައެވެ. ދެންފަހެ އިސްވެދިޔަ حرام ތަކެތީގެ ތެރެއިންވެސް މީހަކު ބަނޑުހައިހޫނުކަން ގަދަވެ ކާނެ ބޯނެ އެއްޗެއްނެތި ގޮތްހުސްވެ އެއިން އެއްޗަކުން ބޭނުންކުރުން مَجْبُور ވެއްޖެމީހާ ޢަދާވާތްތެރިކަމެއްނެތި ފާފަވެރިވުމުގެ ފަރާތަށް ލެނބުމެއްނެތި (އެބަހީ ހަމަކެއުމުގެ قصد އެއްނެތި) އެއިން އެތިކޮޅެއް (ފުދިލާވަރަށް) ބޭނުންކުރުމަކުން (އޭނާގެމައްޗަކަށް ކުށެއްނެތެވެ.) ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ﷲ تعالى އީ ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ رحمة ލެއްވުން ބޮޑުވެގެންވާ ކަލާނގެއެވެ.

5:4

يَسۡـَٔلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمۡۖ قُلۡ أُحِلَّ لَكُمُ ٱلطَّيِّبَٰتُ وَمَا عَلَّمۡتُم مِّنَ ٱلۡجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ ٱللَّهُۖ فَكُلُواْ مِمَّآ أَمۡسَكۡنَ عَلَيۡكُمۡ وَٱذۡكُرُواْ ٱسۡمَ ٱللَّهِ عَلَيۡهِۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ ﴿4﴾

(އޭ رسول ﷲ އެވެ!) އެމީހުން يعني مؤمن ންގެމީހުން އެމީހުން ކައިއުޅޭ މަހުގެތެރެއިން އެބަހީ އެއްގަމު މަހުގެތެރެއިން އެމީހުންނަށް حلال ވެގެންވަނީ ކޮންއެއްޗެއްތޯ އެމީހުން ސުވާލުކުރެއެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ކަލޭމެންނަށް حلال ވެގެންވަނީ ރަނގަޅު حلال ތަކެއްޗެވެ. شريعة ހުއްދަކުރާ ތަކެއްޗެވެ. އަދި ޝިކާރަކުރުމަށް ކަލޭމެން އެތަކެއްޗަށް ދަސްކޮށްދީފައިވާ ޝިކާރަކުރާ ޖަނަވާރު ކަލޭމެންނަށް ޝިކާރަކޮށްދީގެން ގެނައި މަސްކެއުން حلال ކޮންމެއެއްޗެކެވެ. އެއީ ﷲ ކަލޭމެންނަށް އުގަންނައިދެއްވި ތަކެތީގެތެރެއިން އެތަކެއްޗަށް ކަލޭމެން އުގަންނައިދީ ތަމްރީނުކޮށްދީފައިވާ ކުއްތާޔާ ދެންވެސް އެބާވަތުގެ ޖަނަވާރާ އަދި ދޫންޏެވެ. ފަހެ އެސޮރުމެން ކަލޭމެންނަށްޓަކައި ޝިކާރަކޮށްދީފައިވާ ޝިކާރައެއްވިއްޔާ ކަލޭމެން އެއިން ކާށެވެ. އަދި އެއަށް ﷲ ގެ ނަންފުޅު ކިޔާށެވެ. (އެބަހީ ޝިކާރަކުރާ އެތި ޝިކާރަގެންނައިރު ފުރާނަހުރިކަމުގައިވަންޏާ قواعد ން بسم ކިޔައި شريعة ގައި ކަނޑައެޅިފައިވާފަދައަކުން ކަތިލާށެވެ!) އަދި ކަލޭމެން ﷲ އަށް تقوى ވެރިވާށެވެ! (އެކަލާނގެ حكم ތަކާއިމެދު ފަރުވާތެރިވާށެވެ! އެއިން حكم އަކަށް ފަރުވާކުޑަކުރެވިދާނެކަމަށް ބިރުވެތިވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ހިސާބުބެއްލެވުން އަވަސްވެވޮޑިގެންވާ ކަލާނގެއެވެ.)

5:5

ٱلۡيَوۡمَ أُحِلَّ لَكُمُ ٱلطَّيِّبَٰتُۖ وَطَعَامُ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ حِلّٞ لَّكُمۡ وَطَعَامُكُمۡ حِلّٞ لَّهُمۡۖ وَٱلۡمُحۡصَنَٰتُ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ وَٱلۡمُحۡصَنَٰتُ مِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِكُمۡ إِذَآ ءَاتَيۡتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحۡصِنِينَ غَيۡرَ مُسَٰفِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِيٓ أَخۡدَانٖۗ وَمَن يَكۡفُرۡ بِٱلۡإِيمَٰنِ فَقَدۡ حَبِطَ عَمَلُهُۥ وَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ ﴿5﴾

މިއަދު ކަލޭމެންނަށް ރަނގަޅު حلال ތަކެތި حلال ކުރެވިއްޖެއެވެ. އަދި ފޮތްދެއްވުނުމީހުންގެ އެބަހީ يهودي ންނާއި نصارى އިންގެ ކާނާވެސް އެބަހީ އެމީހުން ކަތިލާ (މަސްކެއުން حلال ޖަނަވާރުގެ) މަސްވެސް ކަލޭމެންނަށް حلال އެވެ. އަދި ކަލޭމެންގެ ކާނާ އެބަހީ ކަލޭމެން ކަތިލާ ތަކެތީގެ މަސް އެމީހުންނަށް ހުއްދައެވެ. އަދި مؤمن އަންހެނުންކުރެ މިނިވަން عفّة ތެރި އަންހެނުން ކަލޭމެންނަށް حلال ވެގެންވެއެވެ. (ކަލޭމެން އިންނަން ހުއްދައެވެ.) އަދި ކަލޭމެންގެ ކުރިން ފޮތްދެއްވުނު މީހުންގެތެރެއިން އެބަހީ يهودي ންނާއި نصارى އިންގެ ތެރެއިންވެސް މިނިވަން عفّة ތެރި އަންހެނުން ކަލޭމެނަށް حلال އެވެ. އެބަހީ ކާވެނިކުރުން ހުއްދައެވެ. އެއީ އެކަނބަލުންނަށް އެކަނބަލުންގެ أجُور ދީފިއްޔާއެވެ. ކާވެނި ރަން އަދާކޮށްފިއްޔާއެވެ. އަދި ކަލޭމެން ފިރިހެނުންވެސް عفّة ތެރިވެގެންވާ حال ގައެވެ. އަދި ޒިނޭ ނުކުރާ އަދި ޒިނޭކޮށް ވިޔާނުދާ ކަންތައްކުރާ އަންހެންކުދިންވެސް ނުގެންގުޅޭ މީހުންކަމުގައެވެ. އަދި އީމާންކަން ފިޔަވައި ކާފަރުވާ މީހާ ދަންނައެވެ! ފަހެ އޭނާގެ ހެޔޮ عمل باطل ވެއްޖެއެވެ. އަދި آخرة ދުވަހުން އޭނާ ވާނީ ގެއްލި ހަލާކުވެގެންވާ މީހަކުކަމުގައެވެ. ގެއްލި ހަލާކުވާ މީހުންގެތެރެއިންނެވެ. * ދަންނައެވެ. އިސްވެދިޔަ އާޔަތުގައްޔާއި އަދި ކުރީގެ ދެއާޔަތުގައިވެސް مفسّر ންގެ މެދުގައި ދެބަސްވުން ހުރިކަމުގެ ވާހަކަ ދަންނަވަމެވެ. އަދި އެ حكم ތަކުގެ تفصيل ތައްވެއެވެ. މިލިއުމަކީ އެއަށްވުރެ ކުރު ލިއުމެކެވެ.

5:6

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا قُمۡتُمۡ إِلَى ٱلصَّلَوٰةِ فَٱغۡسِلُواْ وُجُوهَكُمۡ وَأَيۡدِيَكُمۡ إِلَى ٱلۡمَرَافِقِ وَٱمۡسَحُواْ بِرُءُوسِكُمۡ وَأَرۡجُلَكُمۡ إِلَى ٱلۡكَعۡبَيۡنِۚ وَإِن كُنتُمۡ جُنُبٗا فَٱطَّهَّرُواْۚ وَإِن كُنتُم مَّرۡضَىٰٓ أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوۡ جَآءَ أَحَدٞ مِّنكُم مِّنَ ٱلۡغَآئِطِ أَوۡ لَٰمَسۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَلَمۡ تَجِدُواْ مَآءٗ فَتَيَمَّمُواْ صَعِيدٗا طَيِّبٗا فَٱمۡسَحُواْ بِوُجُوهِكُمۡ وَأَيۡدِيكُم مِّنۡهُۚ مَا يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيَجۡعَلَ عَلَيۡكُم مِّنۡ حَرَجٖ وَلَٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمۡ وَلِيُتِمَّ نِعۡمَتَهُۥ عَلَيۡكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ ﴿6﴾

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ކަލޭމެން ނަމާދަށް ތެދުވަންޏާ (އެބަހީ ނަމާދުކުރަން قصد ކޮށް ނަމާދުކުރަން ފެށުމުގެކުރިން) ފަހެ ކަލޭމެންގެ މޫނުތައް ދޮންނާށެވެ! އަދި އުޅަބޮށިކައްޓާއެކު ކަލޭމެންގެ އަތްތައްވެސް ދޮންނާށެވެ! އަދި ކަލޭމެންގެ ބޯތަކުގައި ފެން ފުހޭށެވެ! އަދި ދެތަނބިކައްޓާއެކު ދެފައި ދޮންނާށެވެ! އަދި حُنُبُ ވެރިންކަމުގައި ކަލޭމެންވެއްޖެއްޔާ ފަހެ ކަލޭމެން (ރަނގަޅަށް ހިނައި) طاهر ވެގަންނާށެވެ! އަދި ކަލޭމެން ބަލިމީހުންކަމުގައިވަންޏާ ނުވަތަ ދަތުރެއްގެމަތީގައިވަންޏާ ނުވަތަ ކަލޭމެންކުރެ މީހަކު ފާޚާނާކޮށްފިއްޔާ ނުވަތަ ކަލޭމެން އަންހެނުންގައި ބީހިއްޖެއްޔާ (އެބަހީ جِمَاعُ ވެއްޖެއްޔާ) (ދެން މިކަންކަމަށްފަހު) ފެން ނުލިބިއްޖެއްޔާ ނުވަތަ ފެނުން إستعمال ކުރެވޭގޮތް ނުވެއްޖެއްޔާ ދެން طاهر ރަނގަޅު ވެލިން تَيَمَّمُ ކުރާށެވެ! ފަހެ ކަލޭމެންގެ މޫނުތަކާއި އަތްތަކުގައި އެވެލިން ފުހޭށެވެ! ﷲ تعالى ކަލޭމެނަށް އެއްވެސް އުނދަގުލެއް ދައްޗެއް ޖެއްސެވުމަށް އެދިވޮޑި ނުގަންނަވައެވެ. އަދި އެހެނެއްކަމަކު އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގަންނަވަނީ ކަލޭމެން طاهر ކުރައްވައި އަދި އެކަލާނގެ نعمة ކަލޭމެންގެ މައްޗަށް ފުރިހަމަކުރެއްވުމަށެވެ. އެއީ ކަލޭމެން (އެކަލާނގެއަށް) شكر ކުރުމަށްޓަކައެވެ. މިއާޔަތުގައި بيان ވެގެންމިވަނީ وضوء ކުރުމާއި ތަޔައްމަމު ކުރުމުގެ إجمالى ގޮތެވެ. އޭގެ تفصيل سنّة ގައި بيان ވެއެވެ.

5:7

وَٱذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَمِيثَٰقَهُ ٱلَّذِي وَاثَقَكُم بِهِۦٓ إِذۡ قُلۡتُمۡ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَاۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ ﴿7﴾

(އޭ مؤمن ންނޭވެ!) ކަލޭމެންގެމައްޗަށް ﷲ ލެއްވި نعمة ކަލޭމެން ހަނދާންކުރާށެވެ! (އެއީ إسلام دين ގެ هداية ގެ نعمة އެވެ.....) އަދި އެކަލާނގެ ކަލޭމެންގެ ކިބައިން އެހިއްޕެވި عهد ކަށަވަރުވެސް ހަނދާންކުރާށެވެ! އެއީ އަހުރެމެން އަހައިފީމެވެ. އަދި އަހުރެމެން ކިޔަމަންތެރިވެއްޖައީމެވެ. މިހެންބުނި ހިނދުންނެވެ. (އެއީ رسول ﷲ ﷺ ގެ أصحاب ބޭކަލުން އެކަލޭގެފާނަށް بيعة ހިއްޕެވި ހިނދުގައެވެ. ﷲ އާއި އެކަލާނގެ رسول އާ ކުރައްވާ ކޮންމެ أمر ފުޅަކަށް ފަސޭހަޔާ އުނދަގުލުގައިވެސް އަހައި ކިޔަމަންތެރިވުމަށް އެބޭކަލުން ގަންނަވައި عهد ކުރެއްވިހިނދުގައެވެ.)\nއަދި ކަލޭމެން ﷲ އަށް تقوى ވެރިވާށެވެ! ބިރުވެތިވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ހިތްތަކުގެ އަޑީގައި ފޮރުވި ވަންހަނާވެގެންވާ ތަކެތިވެސް ﷲ ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ.

5:8

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُونُواْ قَوَّـٰمِينَ لِلَّهِ شُهَدَآءَ بِٱلۡقِسۡطِۖ وَلَا يَجۡرِمَنَّكُمۡ شَنَـَٔانُ قَوۡمٍ عَلَىٰٓ أَلَّا تَعۡدِلُواْۚ ٱعۡدِلُواْ هُوَ أَقۡرَبُ لِلتَّقۡوَىٰۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ ﴿8﴾

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ﷲ އަށްޓަކައި (عدل ވެރިކަން) قائم ކުރާބަޔަކުކަމުގައި ކަލޭމެން ވާށެވެ! عدل ވެރިކަމަށް ހެކިދޭބަޔަކުކަމުގައިވާށެވެ! އަދި ބަޔަކުމީހުންނަށް އައިސްފައިވާ ރުޅިވެރިކަން އެއީ عَدْلُ ވެރިނުވުމުގެ މައްޗަށްވާ حقّ ކަމެއްކަމުގައި ކަލޭމެން ނުހަދާށެވެ! އެކަމުގެ ސަބަބެއްކަމުގައި ކަލޭމެން ހަދައިނުގަންނާށެވެ! އަދި ކަލޭމެން عدل ވެރިވާށެވެ!އެކަން ތަޤްވާވެރިވުމާއިގާތެވެ. އަދިކަލޭމެން ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭމެން ކުރާކަންތައްތަކުގެ خبر ﷲ ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. އެކަމުގެ خبر އެކަލާނގެ ދެއްވާނެއެވެ.

5:9

وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّـٰلِحَٰتِ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَأَجۡرٌ عَظِيمٞ ﴿9﴾

އަދި އީމާންވެގެން صالح عمل ކުރިމީހުންނަށް ފާފަފުއްސެވުމާއި އަދި ބޮޑުވެގެންވާ ދަރުމަހުރިކަމަށް (ފާފަފުއްސެވުމާއި ދަރުމަދެއްވާނެކަމަށް) ﷲ وعد ކުރެއްވިއެވެ.

5:10

وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بِـَٔايَٰتِنَآ أُوْلَـٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَحِيمِ ﴿10﴾

އަދި އެބަޔަކު ކާފަރުވެ އަދި އެމީހުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް ދޮގުކުރި މީހުން (ދަންނާށެވެ!) އެމީހުން އެއީ ނަރަކައިގެ އެކުވެރިންނެވެ.

5:11

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ هَمَّ قَوۡمٌ أَن يَبۡسُطُوٓاْ إِلَيۡكُمۡ أَيۡدِيَهُمۡ فَكَفَّ أَيۡدِيَهُمۡ عَنكُمۡۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ﴿11﴾

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ކަލޭމެންނަށް ﷲ ދެއްވި نعمة ކަލޭމެން ހަނދާންކުރާށެވެ! އެއީ ބަޔަކުމީހުން އެމީހުންގެ އަތްތައް ކަލޭމެނާ ދިމާއަށް ފެތުރުމަށް قَصْدُ ކުރިހިނދުންނެވެ. ފަހެ ﷲ تعالى އެމީހުންގެ އަތްތައް ކަލޭމެންގެ ކިބައިން ހުއްޓުވާ މަނާކުރެއްވިއެވެ. އަދި ކަލޭމެން ﷲ އަށް تقوى ވެރިވާށެވެ! ބިރުވެތިވާށެވެ! ފަހެ مؤمن ން ﷲ އަށް وكيل ކުރާހުށިކަމެވެ. ދަންނައެވެ! މިއާޔަތުން މި إشارة ކުރައްވަނީ مدينة ގައިތިބި يهودي ންގެ بَنُوالنَّضِيْر ގެ މީހުން رسول ﷲ ﷺ އަވަހާރަކޮށްލަން ރޭވި ރޭވުމަކުން ﷲ تعالى އެކަލޭގެފާނު ސަލާމަތްކުރެއްވި ވާހަކައަށެވެ. އެކަލޭގެފާނާ އެމީހުންނާއި ދެމެދު ކުރެވިފައިވާ އެގްރިމެންޓާ އެމީހުން خلاف ވެ خيانة ތެރިވުމުގެ ސަބަބުން އެމީހުން مدينة އިން ނެރެ އެހެންތަންތަނަށް އަރުވައިލައްވައި އެމީހުންގެމުދާ އެކަލޭގެފާނަށާއި مؤمن ންނަށް فَيْىءُ މުދަލުގެގޮތުގައި ﷲ ދެއްވީއެވެ. އެވާހަކަ حَشْرُ ސޫރަތުގައި ފުރިހަމައަށް بيان ވެގެންވެއެވެ. އަދި އެހެން ސަބަބުވެސް މިއާޔަތާމެދުވެއެވެ. والله أعلم.

5:12

وَلَقَدۡ أَخَذَ ٱللَّهُ مِيثَٰقَ بَنِيٓ إِسۡرَـٰٓءِيلَ وَبَعَثۡنَا مِنۡهُمُ ٱثۡنَيۡ عَشَرَ نَقِيبٗاۖ وَقَالَ ٱللَّهُ إِنِّي مَعَكُمۡۖ لَئِنۡ أَقَمۡتُمُ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَيۡتُمُ ٱلزَّكَوٰةَ وَءَامَنتُم بِرُسُلِي وَعَزَّرۡتُمُوهُمۡ وَأَقۡرَضۡتُمُ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا لَّأُكَفِّرَنَّ عَنكُمۡ سَيِّـَٔاتِكُمۡ وَلَأُدۡخِلَنَّكُمۡ جَنَّـٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۚ فَمَن كَفَرَ بَعۡدَ ذَٰلِكَ مِنكُمۡ فَقَدۡ ضَلَّ سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ ﴿12﴾

އަދި ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ بَنِي إِسْرائيل ން ގެފަރާތުން عهد ކަށަވަރު ހިއްޕެވީމެވެ. (އެމީހުންގެ ކިބައިން އެކަލާނގެ ހިތްޕެވި عهد ކަށަވަރަކީ އެމީހުން އެކަލާނގެއަށް إخلاص ތެރިވުމަށާއި އަދި އެކަލާނގެ ނޫން ފަރާތަކަށް އަޅުކަން ނުކުރުމަށެވެ.) އަދި އެމީހުންގެތެރެއިން ބާރަ ސަރުދާރުން / ބާރަވެރިން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފޮނުއްވީމެވެ. އަދި އެކަލާނގެ (موسى عليه السّلام) ގެ ދޫފުޅުން އެމީހުންނަށް އެންގެވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭމެންނާ އެކު ވޮޑިގެންވަމެވެ. އެއީ ކަލޭމެން ނަމާދު قائم ކޮށް އަދި ޒަކާތްދީ އަދި ކަލޭމެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ رسول ންނަށް އީމާންވެ (އެމީހުން ތެދުކޮށް) އަދި ކަލޭމެން އެ رسول ންނަށް (عملى ގޮތުން) نصر ދީ އަދި ކަލޭމެން ރަނގަޅުގޮތުގައި ﷲ އަށް ދަރަނިދީ (އެބަހީ ﷲ ގެ މަގުގައި ރަނގަޅު ހޭދަކޮށް) ހަދައި (މިބަޔާންވެދިޔަ އެންމެހައި ކަންތައްތައް ކަލޭމެންކުރާ) ކަމުގައިވަންޏާ ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭމެންގެ ކިބައިން ކަލޭމެންގެ ނުބައި ކަންތައްތައް ފުއްސަވާ ފިލުއްވާހުށީމެވެ. އަދި އެތަންތާނގެ ދަށުން އާރުތައް ހިނގަހިނގާއޮންނަ ބަގީޗާތަކަކަށް (ސުވަރުގެތަކަށް) ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭމެން ވައްދަވާހުށީމެވެ. ފަހެ ކަލޭމެންކުރެ އެއަށްފަހު (އެބަހީ عهد ކަށަވަރަށްފަހު) ކާފަރުވެއްޖެމީހާ (ދަންނައެވެ!) ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން އެމީހާ ސީދާމަގުން ކަހައިލާ މަގުފުރެދިއްޖެއެވެ.

5:13

فَبِمَا نَقۡضِهِم مِّيثَٰقَهُمۡ لَعَنَّـٰهُمۡ وَجَعَلۡنَا قُلُوبَهُمۡ قَٰسِيَةٗۖ يُحَرِّفُونَ ٱلۡكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِۦ وَنَسُواْ حَظّٗا مِّمَّا ذُكِّرُواْ بِهِۦۚ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىٰ خَآئِنَةٖ مِّنۡهُمۡ إِلَّا قَلِيلٗا مِّنۡهُمۡۖ فَٱعۡفُ عَنۡهُمۡ وَٱصۡفَحۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ ﴿13﴾

ފަހެ އެމީހުން އެމީހުންގެ عهد އުވައިލުމުގެސަބަބުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެމީހުންނަށް لعنة ލެއްވީމެވެ. އަދި އެމީހުންގެ ހިތްތައް ހަރުކަށި އެއްޗެއްކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެއްވީމެވެ. (އެއްވެސްގޮތަކުން ﷲ ގެ އުރެދުމަށް އަރައިގަތުމަށް ކުޑަވެސް ބިރެއް ނުގަންނަފަދައިން ލެއްވީމެވެ.) އެމީހުންނަށް ބާވައިލެއްވިފޮތުގެ كلمة ތައްވެސް އޭގެތަނުން ބަދަލުކޮށް (وحي ގެ ކީރިތި ބަސްފުޅާ ކުޅޭބަޔަކުކަމުގައި އެމީހުން) ވިއެވެ. އަދި އެމީހުންނަށް ذِكر ކުރެވުނު އެބަހީ ހަނދާންކޮށްދެވުނު އެތައްކަމެއް (އެމީހުންގެ دين ގެ أصل ކަމުގައިވާ އެތައްކަމެއް) އެމީހުން ހަނދާންނައްތާލައިފިއެވެ. (އަދި އޭ رسول ﷲ އެވެ!) އެމީހުންގެތެރެއިން މަދުބަޔަކުގެ ކިބައިން މެނުވީ خيانة ތެރިކަން ކަލޭގެފާނަށް ފެނިވަޑައިގަތުމުން ފިލާނުދާނެއެވެ. ފަހެ ކަލޭގެފާނު އެމީހުންނަށް عفو ކުރައްވާ معاف ކުރައްވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން إحسان ތެރިންނަށް ﷲ ލޯބިވެވޮޑިގަންނަވައެވެ.

5:14

وَمِنَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّا نَصَٰرَىٰٓ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَهُمۡ فَنَسُواْ حَظّٗا مِّمَّا ذُكِّرُواْ بِهِۦ فَأَغۡرَيۡنَا بَيۡنَهُمُ ٱلۡعَدَاوَةَ وَٱلۡبَغۡضَآءَ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ وَسَوۡفَ يُنَبِّئُهُمُ ٱللَّهُ بِمَا كَانُواْ يَصۡنَعُونَ ﴿14﴾

އަދި ތިމަންނާމެންނީ نصارى އިންނޭ ބުނިމީހުންގެ ކިބައިންވެސް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެމީހުންގެ مِيْثَاقُ ހިއްޕެވީމެވެ. އަދި އެކަންކަމުން އެމީހުންނަށް ހަނދާންކޮށްދެވުނު ކަންކަމުގެތެރެއިން އެތައްކަމެއް (އެބަހީ ދީނުގެ ފަރާތުން ކުރަން އެންގުނު އެތައްކަމެއް) އެމީހުން ހަނދާންނައްތާލައިފިއެވެ. ދެންފަހެ ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެމީހުންގެ މެދުގައި (އެބަހީ يهودي ންނާއި نصارى އިންގެމެދުގައި / ނުވަތަ ހުސް نصارى އިންގެ فِرْقَة ތަކުގެ މެދުގައި / ނުވަތަ مؤمن ންނާއި ކާފަރުންނާއިމެދުގައި) عداوة ތެރިކަމާއި ރުޅިވެރިކަން قيامة ދުވަހަށްދާންދެން ތަތްކުރެއްވީމެވެ. (އެއީ ދެ އެއްޗެއް އެއްކުރަން ތެރަސްލާގޮތަށެވެ.) އަދި އެމީހުން ކުރަމުންދާކަމުގައިވީ ކަންތަކުގެ خبر ނިކަންހުރެ ﷲ تعالى އެމީހުންނަށް ދެއްވާނެއެވެ.

5:15

يَـٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ قَدۡ جَآءَكُمۡ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمۡ كَثِيرٗا مِّمَّا كُنتُمۡ تُخۡفُونَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَيَعۡفُواْ عَن كَثِيرٖۚ قَدۡ جَآءَكُم مِّنَ ٱللَّهِ نُورٞ وَكِتَٰبٞ مُّبِينٞ ﴿15﴾

އޭ أهل كتاب ންނޭވެ! (އޭ يهودي ންނާއި نصارى އިންނޭވެ!) ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭމެން ފޮތުން ވަންހަނާކުރާކަމުގައިވީ ގިނަކަންތައްތައް ކަލޭމެންނަށް بيان ކޮށް ހާމަކޮށްދެއްވުމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ رسول އާ ކަލޭމެންގެގާތަށް ވަޑައިގެންފިއެވެ. (އެއީ محمّد ﷺ އެވެ.) އަދި އެކަލޭގެފާނު އެތައްކަމެއް عفو ކޮށްދެއްވައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެ حضرة ން نور އަކާއި އަދި بيان ވެގެންވާ ފޮތެއް ކަލޭމެންގެގާތަށް އަތުވެއްޖެއެވެ. (އެ نور އަކީ محمّد ﷺ އެވެ. އެފޮތަކީ ކީރިތި قرآن އެވެ.)

5:16

يَهۡدِي بِهِ ٱللَّهُ مَنِ ٱتَّبَعَ رِضۡوَٰنَهُۥ سُبُلَ ٱلسَّلَٰمِ وَيُخۡرِجُهُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ بِإِذۡنِهِۦ وَيَهۡدِيهِمۡ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ ﴿16﴾

ﷲ تعالى އެފޮތުން އެކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގަތުމާއި تبع ވީމީހަކަށް السّلام ގެމަގުތައް ދައްކަވައެވެ. އެބަހީ ﷲގެ މަގުތައް ދައްކަވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އިޒުނަފުޅަށް (ކާފަރުކަމާއި ޖާހިލިކަމުގެ އަނދިރިން ނެރުއްވައި (އީމާންކަމާއި علم ގެ) އަލިކަމުގެތެރެއަށް އެކަލާނގެ އެމީހުން ވައްދަވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އެމީހުންނަށް ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގަށް މަގުދައްކަވައެވެ.

5:17

لَّقَدۡ كَفَرَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ مَرۡيَمَۚ قُلۡ فَمَن يَمۡلِكُ مِنَ ٱللَّهِ شَيۡـًٔا إِنۡ أَرَادَ أَن يُهۡلِكَ ٱلۡمَسِيحَ ٱبۡنَ مَرۡيَمَ وَأُمَّهُۥ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗاۗ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَاۚ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ ﴿17﴾

ހަމަކަށަވަރުން مَرْيَم ގެފާނުންގެ ދަރިކަލުން المَمسِيْحُ (އެބަހީ عيسى عليه السّلام) އެއީ ﷲ އޭ ބުނިމީހުން ކާފަރުވެއްޖެއެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. مَرْيَم ގެފާނުންގެ ދަރިކަލުން المَمسِيْحُ އާއި އެކަލޭގެފާނުންގެ މަންމާފުޅާ އަދި ބިމުގައިވާ އެންމެން ﷲ ހަލާކުކުރައްވާ މެރުއްވިޔަސް އެކަމަށް އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވައިފިއްޔާވެސް (އެކަލާނގެ އެކަންކުރެއްވިޔަނުދީ) އެކަން ދިފާޢު ކުރެއްވުމަށް އެއްވެސް ކަމެއް ކުރުމަށް ކުޅަދާނަ ވެގެންވަނީ ކާކުހެއްޔެވެ؟ އަދި އުޑުތަކާއި ބިމާއި އަދި އެދެމެދުގައި ވާހާއެއްޗެއް މިލްކުވެ خاصّ ވެ ލިބިވޮޑިގެންވަނީ ﷲ އަށެވެ. އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގަންނަވާ އެއްޗެއް އެކަލާނގެ ހައްދަވައެވެ. އަދި ކޮންމެކަމެއްގެމައްޗަށް ﷲ ކުޅަދުންވަންތަވެ ވޮޑިގެންވެއެވެ.

5:18

وَقَالَتِ ٱلۡيَهُودُ وَٱلنَّصَٰرَىٰ نَحۡنُ أَبۡنَـٰٓؤُاْ ٱللَّهِ وَأَحِبَّـٰٓؤُهُۥۚ قُلۡ فَلِمَ يُعَذِّبُكُم بِذُنُوبِكُمۖ بَلۡ أَنتُم بَشَرٞ مِّمَّنۡ خَلَقَۚ يَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُۚ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَاۖ وَإِلَيۡهِ ٱلۡمَصِيرُ ﴿18﴾

އަދި يهودي ންނާއި نَصَارى އިން ބުނެއެވެ. އަހުރެމެންނަކީ ﷲ ގެ ދަރިންނެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އެންމެ ލޯބިވާ މީހުންނެވެ. (އޭ رسول ﷲ އެވެ!) ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! (އެހެންވީއިރު) ކަލޭމެން ކުރާ ފާފަޔަށް އެކަލާނގެ ކަލޭމެނަށް عذاب ދެއްވަނީ ކިއެއްވެގެންހެއްޔެވެ؟ އެހެންނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްހެއްޔެވެ؟ ކަލޭމެންނަކީ އެކަލާނގެ ހައްދަވާފައިވާ خَلْقُ ތަކުންކުރެ آدم ގެ ދަރިންނެވެ. އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގަންނަވާ އަޅަކަށް އެކަލާނގެ ފުއްސަވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގަންނަވާ އަޅަކަށް އެކަލާނގެ عذاب ދެއްވައެވެ. އަދި އުޑުތަކާއި ބިމުގައި އަދި އެދެމެދުގައިވާހާ ތަކެތިވެސް مِلْكُ ވެވޮޑިގެންވަނީ ހަމަ ﷲ އަށެވެ. އަދި އެނބުރި ދާތަންވަނީ ހަމަ އެކަލާނގެ حضرة ގައެވެ.

5:19

يَـٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ قَدۡ جَآءَكُمۡ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمۡ عَلَىٰ فَتۡرَةٖ مِّنَ ٱلرُّسُلِ أَن تَقُولُواْ مَا جَآءَنَا مِنۢ بَشِيرٖ وَلَا نَذِيرٖۖ فَقَدۡ جَآءَكُم بَشِيرٞ وَنَذِيرٞۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ ﴿19﴾

އޭ أهل كتاب ންނޭވެ! (يهودي ންނާއި نصارى އިންނެވެ!) ހަމަކަށަވަރުން رسول ބޭކަލުންނެތް فَتْرة އެއްގައި އެފަދަ ދަނޑިވަޅެއްގައި ކަލޭމެންގެ ގާތަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ رسول އާ (محمّد ﷺ) ވަޑައިގެންފިއެވެ. އެއީ އަހުރެމެންގެގާތަށް އެއްވެސް بَشِيْر އަކުވިޔަސް އަދި نَذِير އަކުވިޔަސް ނާދެޔޭ ކަލޭމެން ބުނެފާނެތީއެވެ. (بَشِير އަކީ ކިޔަމަންގަތް އަޅުންނަށް ސުވަރުގެޔާ އެތާނގެ نعمة ހުރިކަމުގެ އުފާވެރި خبر ދެއްވާމީހާއެވެ. نَذِيْر އަކީ ނުކިޔަމަންތެރި އަޅުންނަށް ނަރަކަޔާ އެތާނގެ عذاب ހުރިކަމުގެ ބިރުވެރި خبر ދޭ މީހާއެވެ.) އަދި ﷲ އީ ހުރިހާކަމެއްގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަ ކަލާނގެއެވެ.

5:20

وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِۦ يَٰقَوۡمِ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ جَعَلَ فِيكُمۡ أَنۢبِيَآءَ وَجَعَلَكُم مُّلُوكٗا وَءَاتَىٰكُم مَّا لَمۡ يُؤۡتِ أَحَدٗا مِّنَ ٱلۡعَٰلَمِينَ ﴿20﴾

އަދި موسى (عليه السّلام) އެކަލޭގެފާނުންގެ قوم ގެމީހުންނަށް ވިދާޅުވިހިނދު ހަނދުމަފުޅުކުރައްވާށެވެ! (އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ.) އޭ އަހުރެންގެ قوم ގެމީހުންނޭވެ! ކަލޭމެން ނިކަން ކަލޭމެންގެ މައްޗަށް ﷲ ލެއްވި نعمة ހަނދާންކޮށްބަލާށެވެ! އެއީ ކަލޭމެންގެތެރެއިން އެކަލާނގެ نبي ބޭކަލުންލައްވައި އަދި ކަލޭމެންނީ ރަސްރަސްކަލުންކަމުގައި އެކަލާނގެ ލެއްވިހިނދުންނެވެ. އަދި عالم ތަކުގެ މީސްތަކުންކުރެ އެކަކަށްވެސް ނުދެއްވާ ތަކެތި އެކަލާނގެ ކަލޭމެނަށް ދެއްވިއެވެ. (އެއީ مَنُّ އާއި سَلْوَى އާއި ހިލަގަނޑުން ފެންލިބުމާއި ވިލާގަނޑުން ހިޔާއަޅުއްވައިދެއްވުމާއި އަދިވެސް އެތައްކަމެއް ކަމުގައިވިއެވެ.)\n• މިއާޔަތުގައިމިވާ "ކަލޭމެން ރަސްރަސްކަލުންކަމުގައި ލެއްވި ވާހަކައިގެ މުރާދުގައި مفسّر ންގެ މެދުގައި ބަސް ތަފާތެވެ. ނަމަވެސް ގިނަބޭކަލުންގެ ބަހުގައި އެއީ:\n(1) فِرعون ގެ އަޅުވެތިކަމުންނުކުމެވި ތިމާމެންގެ نفس ތަކުގެވެރިންކަމުގައި ތިމާމެން ވީ ވާހަކައެވެ. (2) އެމީހަކަށް އަނތްބަކާއި ނޯކަރަކާއި ގެއެއްވާ ކޮންމެމީހަކީ އެއީ ރަސްކަލެއްގެ މާނައިގާ އެމީހުންކިޔައި އުޅެއެވެ. "އަދި މިނޫންގޮތްގޮތަށްވެސް ބުނެވިފައިވެއެވެ." والله أعلم.

5:21

يَٰقَوۡمِ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡأَرۡضَ ٱلۡمُقَدَّسَةَ ٱلَّتِي كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمۡ وَلَا تَرۡتَدُّواْ عَلَىٰٓ أَدۡبَارِكُمۡ فَتَنقَلِبُواْ خَٰسِرِينَ ﴿21﴾

موسى (عليه السّلام) ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ އަހުރެންގެ قوم ގެމީހުންނޭވެ! ކަލޭމެން طاهر ވެގެންވާ ބިމަށް ނުވަތަ بركاة ތެރިބިމަށް ވަންނާށެވެ! އެރަށަށް ދާށެވެ! (އެއީ دمشق އާއި فَلَسْطِيْن ކަމުގައި - ނުވަތަ شَام ކަރަކަމުގައި - ނުވަތަ أرِيْحَا އެވެ ކިޔޭތަނެއްކަމުގައި ނުވަތަ طور ފަރުބަދަޔާއި އެތާނގެ ވަށައިގެންވާ ތަންތަންކަމުގައި ބުނެވުނެވެ. މިހުރިހާގޮތަކަށްވެސް تفسير علم ވެރިންގެ ބަސްފުޅުވެއެވެ.) - والله أعلم - أبوجعفر الطبري ގެ تفسير ގައި ވިދާޅުވެފައި އެވަނީ އެއީ فُرَات ކޯރުންފެށިގެން مِصْرُ عَرِيش ކިޔާ ހިސާބަށްކަމުގައެވެ. موسى (عليه السّلام) ވިދާޅުވިއެވެ. (އޭ قوم ގެމީހުންނޭވެ!) އެތަނަކީ ކަލޭމެނަށް ﷲ ކަނޑައަޅުއްވާ ލިއުއްވާފައިވާ ތަނެކެވެ. އެތަނަށް ކަލޭމެން ދާށެވެ! އަދި ފުރަގަސްދީ ފަހަތަށް އެނބުރި رجوع ނުވާށެވެ! އެހެންވެއްޖެއްޔާ ކަލޭމެންނީ ގެއްލި ހަލާކުވެގެންވާ ބަޔަކުކަމުގައި ވެގެންހިނގައިދާނެއެވެ.

5:22

قَالُواْ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّ فِيهَا قَوۡمٗا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَن نَّدۡخُلَهَا حَتَّىٰ يَخۡرُجُواْ مِنۡهَا فَإِن يَخۡرُجُواْ مِنۡهَا فَإِنَّا دَٰخِلُونَ ﴿22﴾

އެމީހުން ދެންނެވިއެވެ. އޭ موسى (عليه السّلام) އެވެ! ހަމަކަށަވަރުން އެހެންބަޔަކަށް ބަލިނުކުރެވޭފަދަ ގަދަފަދަ جَبّار ބަޔަކު އެރަށުގައިވެއެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެމީހުން އެރަށުން ނުކުމެއްޖައުމަށްދާނދެން އެބަހީ އެމީހުން ނުނުކުންނަނިސް އަހުރެމެން އެރަށަށް ނުދާނަމެވެ. ފަހެ އެމީހުން އެރަށުން ނުކުމެއްޖެއްޔާ ހަމަކަށަވަރުން އަހުރެމެންނީ އެރަށަށް ވަންނާނެ ބަޔަކީމުއެވެ.

5:23

قَالَ رَجُلَانِ مِنَ ٱلَّذِينَ يَخَافُونَ أَنۡعَمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمَا ٱدۡخُلُواْ عَلَيۡهِمُ ٱلۡبَابَ فَإِذَا دَخَلۡتُمُوهُ فَإِنَّكُمۡ غَٰلِبُونَۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَتَوَكَّلُوٓاْ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ ﴿23﴾

ﷲ އަށް ބިރުވެތިވާ މީހުންގެތެރެއިން ދެފިރިހެނުން ދެންނެވިއެވެ. އެދެމީހުންނަށް ﷲ نعمة ލައްވާފައިވެއެވެ. އެދެމީހުން ދެންނެވިއެވެ. (އޭ މީސްތަކުންނޭވެ!) ކަލޭމެން އެރަށުގެ ދޮރާއި ހަމައަށް ނިކަން ވަދެބަލާށެވެ! ކަލޭމެން އެރަށުގެ ދޮރުން ވަދެއްޖެއްޔާ ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭމެންނަކީ ގަދަވާނެ މީހުންނެވެ. އަދި ކަލޭމެންނީ مؤمن ންކަމުގައިވަންޏާ ހަމައެކަނި ﷲ އަށް وكيل ކޮށް އިތުބާރު ކުރާށެވެ! އެކަލާނގެއަށް ބަރޯސާކޮށް ތިމާމެންގެ ކަންތައް حوال ކުރާށެވެ.

5:24

قَالُواْ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّا لَن نَّدۡخُلَهَآ أَبَدٗا مَّا دَامُواْ فِيهَا فَٱذۡهَبۡ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَٰتِلَآ إِنَّا هَٰهُنَا قَٰعِدُونَ ﴿24﴾

އެމީހުން (އެބަހީ بني إسْرَائيل ގެމީހުން) ދެންނެވިއެވެ. އޭ موسى (عليه السّلام) އެވެ! ހަމަކަށަވަރުން އެމީހުން އެތާ ދެމިތިބިހާހިނދަކު އަހުރެމެން އެރަށަށް ނުވަންނާނަމެވެ. ފަހެ ކަލޭގެފާނާއި ކަލޭގެފާނުންގެ رَبّ އާއި ވަޑައިގެން އެމީހުންނާ ހަނގުރާމަކުރައްވާށެވެ! އަހުރެމެން މިތާ އިށީނދެލައިގެން ތިބޭނޫއެވެ.

5:25

قَالَ رَبِّ إِنِّي لَآ أَمۡلِكُ إِلَّا نَفۡسِي وَأَخِيۖ فَٱفۡرُقۡ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡفَٰسِقِينَ ﴿25﴾

موسى (عليه السّلام) ދެންނެވިއެވެ. އޭ އަޅުގެ رَبّ އެވެ! ހަމަކަށަވަރުން މިއަޅާއަށް މިއަޅާގެ نفس އާއި އަދި މިއަޅާގެ أخ މެނުވީ ކުޅަދާނަވެގެން ނުވެއެވެ. (އެބަހީ އިބަރަސްކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންތެރިވާނެކަމާއިމެދު މިއަޅާގެ نفس އާއި މިއަޅާގެ أخ މެނުވީ އެހެން އެއްވެސްމީހަކަށް މިއަޅާގެ އިތުބާރެއްނެތެވެ. ކުޅަދާނަކަމެއް މިލްކުވެގެން ނުވެއެވެ.) ފަހެ އަޅަމެންނާއި މި فاسق ވެގެންވާ މީހުންނާއި މެދު ދުރުކޮށްދެއްވާންދޭވެ! - ވަކިކޮށްދެއްވާންދޭވެ!

5:26

قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيۡهِمۡۛ أَرۡبَعِينَ سَنَةٗۛ يَتِيهُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ فَلَا تَأۡسَ عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡفَٰسِقِينَ ﴿26﴾

ﷲ وحي ކުރެއްވިއެވެ. ސާޅީސްއަހަރުވާންދެން އެމީހުންނަށް އެރަށް حرام ވެގެންވެއެވެ. (މަނާވެގެންވެއެވެ.) އެމީހުންނަށްއޮތީ حيران ވެގެން ބިމުގައި ހިނގުމެވެ. ފަހެ فاسق ވެގެންވާ މީސްތަކުންގެމައްޗަށް ކަލޭގެފާނު ހިތާމަފުޅު ނުކުރައްވާށެވެ! ގިނަ تفسير ފޮތްތަކުގައި އެވާހަކަ ދިގުކޮށް ލިއުއްވާފައިވެއެވެ. އެއަށްފަހު އެމީހުން ކޮންމެދުވަހަކުވެސް އެބިމުން ނުކުތުމަށް ހިނގަނީއެވެ. އިރުއޮއްސުނީމާ ނިދާފައި ފަތިހު ތެދުވާއިރަށް ތިބެނީ ކުރީ ދުވަހުވެސް ހަމަ ފުރިތާނގައެވެ. ސާޅީސް އަހަރުވެސް ހަމަ އެހެންނެވެ. މުޅިއެކީ އެމީހުންނަށް ހިނގަ ހިނގާތިބެވުނީ ހަ فَرْسَخُ ގައި ކަމުގައިވިއެވެ. އެމީހުންގެ ކެއުމަށް مَنُّ އާއި سلْواى ބާވައިލައްވާ ވިލާގަނޑު ހިޔާއަޅައި ހިލަގަނޑުން ފެން ނެރުއްވައި މިހުރިހާކަމެއްވީ މިދުވަސްވަރުގައިކަމަށްވިއެވެ.............

5:27

وَٱتۡلُ عَلَيۡهِمۡ نَبَأَ ٱبۡنَيۡ ءَادَمَ بِٱلۡحَقِّ إِذۡ قَرَّبَا قُرۡبَانٗا فَتُقُبِّلَ مِنۡ أَحَدِهِمَا وَلَمۡ يُتَقَبَّلۡ مِنَ ٱلۡأٓخَرِ قَالَ لَأَقۡتُلَنَّكَۖ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ ٱللَّهُ مِنَ ٱلۡمُتَّقِينَ ﴿27﴾

(އޭ رسول ﷲ އެވެ!) ކަލޭގެފާނު އެމީހުންނަށް އެބަހީ قُرَيشُ ންނަށް آدم عليه السّلام ގެ ދެދަރިކަލުންގެ خبر ވިދާޅުވެދެއްވާށެވެ! حقّ ގޮތުގައެވެ. އެއީ އެދެދަރިކަލުން (ﷲ އަށް ކުއްތަންވުމުގެ ގޮތުން) قربان އެއް ކުރިހިނދުގައެވެ. ދެންފަހެ އެތަނުން އެއްދަރިކަލުންގެ قربان قبول ކުރެވުނެވެ. އެބަހީ ﷲ قبول ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އަނެއް ދަރިކަލުންގެ قربان قبول ނުކުރެވުނެވެ. އެބަހީ ﷲ قبول ނުކުރެއްވިއެވެ. އަދި އޭނާ އެބަހީ قربان قبول ނުވެވުނުމީހާ އަނެއްމީހާއަށް ބުންޏެވެ. އަހުރެން ކަލޭ މަރާނަމެވެ. އަނެއްމީހާ އެބަހީ قربان قبول ވެވުނުމީހާ ބުންޏެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ قبول ކުރައްވަނީ تقوى ވެރިންގެ ކިބައިންނެވެ.

5:28

لَئِنۢ بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقۡتُلَنِي مَآ أَنَا۠ بِبَاسِطٖ يَدِيَ إِلَيۡكَ لِأَقۡتُلَكَۖ إِنِّيٓ أَخَافُ ٱللَّهَ رَبَّ ٱلۡعَٰلَمِينَ ﴿28﴾

(قربان قبول ވެވުނުމީހާ ވާހަކަދައްކަމުން ބުންޏެވެ.) ކަލޭ އަހުރެން މަރައިލުމަށް ކަލޭގެ ދެއަތް އަހުރެންނާ ދިމާލަށް ފަތުރައިލިޔަސް އަހުރެންނަކީ ކަލޭ މަރައިލުމަށް އަހުރެންގެ އަތް ކަލެޔާ ދިމާއަށް ފަތުރާނެމީހަކު ނޫނެވެ. ހަމަކަށަވަރުން عالم ތަކުގެ ވެރި رَبّ ކަމުގައިވާ ﷲ އަށް އަހުރެން ބިރުގަންނަމެވެ.

5:29

إِنِّيٓ أُرِيدُ أَن تَبُوٓأَ بِإِثۡمِي وَإِثۡمِكَ فَتَكُونَ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلنَّارِۚ وَذَٰلِكَ جَزَـٰٓؤُاْ ٱلظَّـٰلِمِينَ ﴿29﴾

އަހުރެން އެދެނީ އަހުރެންގެ ފާފަޔާ ކަލޭގެ ފާފަ ހިފައިގެން ކަލޭ ދިއުމަށެވެ. އޭރުން ދެން ކަލޭވާނީ ނަރަކައިގެ އެކުވެރިންގެތެރެއިންނެވެ. އަދި އަނިޔާވެރިންގެ ޖަޒާއަކި އެއީއެވެ.

5:30

فَطَوَّعَتۡ لَهُۥ نَفۡسُهُۥ قَتۡلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُۥ فَأَصۡبَحَ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ ﴿30﴾

ދެންފަހެ އޭނާ (އެބަހީ قربان قبول ނުވެވުނުމީހާ) އަށް އޭނާގެ أخ މަރައިލުމަށް އޭނާގެ نفس ކިޔަމަންކޮށް ހިތްވަރުދީފިއެވެ. ދެން އޭނާ އޭނާގެ أخ މަރައިފިއެވެ. އަދި އޭނާ ވީ ގެއްލިހަލާކުވެގެންވާ މީހުންގެތެރެއިންނެވެ.

5:31

فَبَعَثَ ٱللَّهُ غُرَابٗا يَبۡحَثُ فِي ٱلۡأَرۡضِ لِيُرِيَهُۥ كَيۡفَ يُوَٰرِي سَوۡءَةَ أَخِيهِۚ قَالَ يَٰوَيۡلَتَىٰٓ أَعَجَزۡتُ أَنۡ أَكُونَ مِثۡلَ هَٰذَا ٱلۡغُرَابِ فَأُوَٰرِيَ سَوۡءَةَ أَخِيۖ فَأَصۡبَحَ مِنَ ٱلنَّـٰدِمِينَ ﴿31﴾

ދެންފަހެ ބިމުގެ އެތަންމިތަން ހޯދަމުންދާ ކާޅެއް ﷲ تعالى (އޭނާގެ ގާތަށް) ފޮނުއްވިއެވެ. އެއީ އޭނާގެ أخ ގެ ހަށިގަނޑު ނިވައިކުރާނެގޮތް ދެއްކުމަށްޓަކައެވެ. • ގިނަ ރިވާޔަތްތަކުގައި بيان ވެގެންވާފަދައިން ދެކާޅު އައިސް އޭނާގެ ކުރިމަތީގައި ތަޅާފޮޅާ އެތަނުން އެއްކާޅު އަނެއްކާޅު މަރައިލީއެވެ. ދެން ދިރިއިން ކާޅު ތުނބުން ބިންމަތިކޮނެ އަނެއް މަރުވި ކާޅު އެވަޅުގަޑުގައި ބާއްވައި ދެން އެގޮތްމިގޮތުން އޭގެމައްޗަށް ވެލިއަޅާ ނިވައިކުރީއެވެ. (މަހާނަ ހެދީއެވެ.) = تفسيرالطبري =\n• ކާޅުގެ މި حركاة ފެނިފައި އޭނާ ބުންޏެވެ. އޭއަހުރެންނަށް ހުރި ހަލާކެއްގެބޮޑުކަމާއެވެ! މިކާޅުފަދައިން އަހުރެން އަހުރެންގެ أخ ގެ ހަށިގަނޑު ނިވައިކުރުމަށްވެސް އަހުރެން މިވަނީ ނުކުޅެދިފައެވެ. އަދި އޭނާވީ ހިތާމަކުރާމީހުންގެ ތެރެއިންނެވެ.\n• ދަންނައެވެ! މިއީ آدم عليه السّلام ގެ ދެ ދަރިކަލުންކުރެ އެކަކު އަނެކަކު މެރިވާހަކައެވެ. އެކަކީ هَابِيْلُ އެވެ. އަނެކަކީ قَابِيل އެވެ. އެއީ އެދެމީހުންގެ ދެމެދު ދިމާވި މައްސަލައެއްގައި ﷲ އެންގެވީ ކޮންމެ މީހަކުވެސް ﷲ އަށް قربان އެއް ކުރުމަށެވެ. ދެންފަހެ هابيل އަކީ ބަކަރިގެންގުޅޭ މީހަކުކަމުގައިވީހިނދުން އޭނާގެ އަތުގައިވާ އެންމެ ރީތި އަދި އެންމެ ލޯބިވާ ބަކަރީގެ قربان އޭނާ ކޮށްފިއެވެ. قابيل އަކީ ދަނޑުވެރިއެއްކަމުގައިވީހިނދުން އޭނާ قربان ކުރީ އޭނާގެ ދަނޑުގެ ތަކެތީގެ ތެރެއިން ދެރަ ވިޔާނުދާ ތަކެތީގެ قربان އެކެވެ. ދެންފަހެ هابيل ގެ قربان قبول ވެވި قابيل ގެ قربان قبول ނުވެވުނެވެ. އެކަމާ ރުޅިއައިސް قابيل ގޮސް هابيل މެރީއެވެ. އާޔަތުގައި އެވަނީ އެދެމީހުން ދެއްކި ވާހަކަޔާ ކަންވެދިޔަގޮތެވެ. އެއީ ދުނިޔޭގެ آدم ގެ ދަރިންގެ ފުރަތަމަ قتل އެވެ. މިދެމީހުންގެދެމެދު ދެބަސްވާންދިމާވި މައްސަލައެއްކަމުގައިވަނީ އަންހެންކުއްޖެއްގެ މައްސަލައެވެ. قابيل އިންނަން ދިމާވި ކުއްޖާޔާ قابيل އިންނަން قبول ނުވެ هابيل އިންނަން ދިމާވިކުއްޖާޔާ قابيل ވެސް އިންނަހިތްވުމެވެ. ނަމަވެސް އެގޮތް އޭރުގެ شريعة ހުއްދައެއް ނުކުރެއެވެ. ދެން آدم عليه السّلام އެދެކުދިންނަށް قربان ކުރަން އެންގެވީއެވެ. އަދި هابيل ގެ قربان ﷲ قبول ކުރެއްވީއެވެ. އެއީ حقّ ގެވެރިފަރާތެވެ. قابيل އެކަމާ ރުޅިއައިސްގެން އޭނާގެ أخ هابيل މެރީއެވެ. والله أعلم.

5:32

مِنۡ أَجۡلِ ذَٰلِكَ كَتَبۡنَا عَلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَـٰٓءِيلَ أَنَّهُۥ مَن قَتَلَ نَفۡسَۢا بِغَيۡرِ نَفۡسٍ أَوۡ فَسَادٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ ٱلنَّاسَ جَمِيعٗا وَمَنۡ أَحۡيَاهَا فَكَأَنَّمَآ أَحۡيَا ٱلنَّاسَ جَمِيعٗاۚ وَلَقَدۡ جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُنَا بِٱلۡبَيِّنَٰتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرٗا مِّنۡهُم بَعۡدَ ذَٰلِكَ فِي ٱلۡأَرۡضِ لَمُسۡرِفُونَ ﴿32﴾

އެކަމަށްޓަކައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ بني إسرائيل ންގެމައްޗަށް ލިއުއްވާ ކަނޑައެޅުއްވީ، ހަމަކަށަވަރުން އެއްވެސް نفس އެއްގެ ބަދަލުގައިނޫންގޮތަކަށް نفس އެއް މެރިކޮންމެ މީހަކު ނުވަތަ ބިމުގައި ފަސާދަކުރި ކޮންމެ މީހަކު ފަހެ އޭނާ ކޮންފަދަހެއްޔެވެ؟ އޭނާ އެންމެން މެރިފަދައެވެ. އަދި نفس އެއް ދިރުވައިފިމީހާ އޭނާ ކޮންފަދަ ހެއްޔެވެ؟ އޭނާ އެންމެން ދިރުވިފަދައެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެމީހުންގެ ގާތަށް އެބަހީ بني إسرائيل ންގެގާތަށް - ބަޔާންވެގެންވާ دليل އާއި حجّة އާއިގެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ رسول ން ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ދެން އޭގެފަހުގައިވެސް އެބަހީ އެ حجّة އާއި دليل އަށްފަހުގައިވެސް އެމީހުންކުރެ ގިނަމީހުންނަކީ ކަނޑައެޅިގެން ބިންމަތީގައި إسراف ކުރާމީހުންނެވެ. (އުރެދުންތައް ގިނަގިނައިން ކުރަނީއެވެ.)\n• ދަންނައެވެ! މިއާޔަތުގައި - އެކަމަށްޓަކައި بني إسرائيل ންނަށް އެފަދަ އަދަބެއް ކަނޑައެޅުއްވިކަމާމެދު - އެބަހީ آدم عليه السّلام ގެ ދަރިކަލުންކުރެ އެކަކު އަނެކަކު މެރުވުމުގެ ސަބަބުން އޭގެ މާފަހުން ދުނިޔެއަށް އައި ބަޔަކަށް އެކަން ގުޅިފައިއޮތީ ކޮން حكمة އަކަށްޓަކައިތޯ ސުވާލު އުފެދިދާނެއެވެ. އޭގެ جواب ގައި ބައެއް مفسّر ން ލިއުއްވާފައިވަނީ بني إسرائيل ންގެ ތެރޭގައި މީހުންމެރުން ގިނަވުމުގެ ސަބަބުން އެމީހުންނަކީ މިހުން މެރުމުގެ وعيد އެންމެފުރަތަމަ ބާވައިލެއްވުނު ބަޔަކުކަމުގައި އެމީހުންވީކަމެވެ. އެމީހުން نبي ބޭކަލުންވެސް މެރީއެވެ.\n• ދެން އޮތް އަނެއް ނުގުތާއަކީ އެންމެ نفس އެއް މެރިމީހާ ހުރިހާ نفس އެއް މެރިމީހަކުފަދައޭ އޮތްއޮތުމެވެ. އޭގެ جواب ގައި ބައެއް ބޭކަލުން ވިދާޅުވަނީ: فصد ގައި އެންމެ مؤمن އަކު މެރިމީހާގެ އަދަބަކީ ނަރަކައިގައި ދެމިހުރުމާ ﷲ ގެ ކޯފާއާއި އެކަލާނގެ لعنة އާއި ބޮޑުވެގެންވާ عذاب އެވެ. އެންމެހައި މީހުން މެރިޔަސް އޮތީ އެއަދަބެވެ. އެއީ مجاهد ގެ ބަހެވެ. އަދި އެހެންގޮތްގޮތަށްވެސް ވިދާޅުވި ބޭކަލުންވެއެވެ. والله أعلم. އަދި އެ نفس އެއްމެރުން حرام ވެގެންވާ نفس އެއް (މަރައިލުމަށް ކުޅަދާނަވެއްޖެމީހާ) އޭނާ ނުމަރައި ދޫކޮށްލުން އެއީ ދިރުވުން ކަމަށެވެ. / ނުވަތަ މީހަކު غرق ވުމުން ނުވަތަ އަނދައިގެން މަރުވުންފަދަ ކަމަކުން ސަލާމަތްކުރުން އެއީ އޭނާ ދިރުވުންކަމަށެވެ. އަދި މިނޫންވެސް ވަރަށްގިނަ ގޮތްގޮތަށް މިބަސްފުޅު تَأْوِيْلُ ކުރައްވާފައިވެއެވެ. والله أعلم.

5:33

إِنَّمَا جَزَـٰٓؤُاْ ٱلَّذِينَ يُحَارِبُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَيَسۡعَوۡنَ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُوٓاْ أَوۡ يُصَلَّبُوٓاْ أَوۡ تُقَطَّعَ أَيۡدِيهِمۡ وَأَرۡجُلُهُم مِّنۡ خِلَٰفٍ أَوۡ يُنفَوۡاْ مِنَ ٱلۡأَرۡضِۚ ذَٰلِكَ لَهُمۡ خِزۡيٞ فِي ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿33﴾

ﷲ އާއި އަދި އެކަލާނގެ رسول އާ އާއި އިދިކޮޅަށް ހަނގުރާމަކޮށް (އެބަހީ އެދެފަރާތުގެ أمر އަށް ނުކިޔަމަންތެރިވެ އުރެދި) އަދި ބިމުގައި ފަސާދަވެރިކަން އުފެއްދުމަށް މަސައްކަތްކޮށް ހަދާމީހުން (އެބަހީ މަގުފޭރި މީހުންމަރާ މުދާލޫޓުވައި މީހުންގެ عفّة ނަގާލާހަދާ ބިރުދައްކާ ހަދާމީހުން) ގެ جزاء އެއްކަމުގައި އެމީހުންގެ އަދަބެއްކަމުގައި ވާކަންކަށަވަރީ އެމީހުން މެރުމެވެ. ނުވަތަ صَليب އަށްލުމެވެ. ނުވަތަ އަތާފައި ކަންކުތިވާގޮތަށް (ކަނާތާ ވާތުފައިވާގޮތަށް) ކެނޑުމެވެ. ނުވަތަ އޭނާ އަރުވައިލާ އެރަށުން ބޭރުކުރުމެވެ. އެއީ ދުނިޔޭގައި އޭނާއަށް ހުރި ދެރަކަމާއި ނިކަމެތިކަމެވެ. އަދި آخرة ގައި އޭނާއަށް ކަނޑައެޅިގެންހުރީ ބޮޑުވެގެންވާ عذاب އެވެ. • ދަންނައެވެ! މިއާޔަތުގެ حكم ތަކާއިމެދު مفسّر ންނާ عالم ންގެމެދުގައި ހިސާބަކަށް ދެބަސްވުންވެއެވެ. އަދި حكم ތަކުގެ تفصيل އެހާ ތަނަވަހެވެ. ވީމާ އެދިގު تفصيل އަށް އަދި ދިއުމަކަށް قصد އެއް ނުކުރަމެވެ. ކޮންމެއަކަސް މިއީ މަގުފޭރޭމީހުންގެ حكم އެވެ. މި حكم ތައް މިއަންގަވާފައިވާގޮތަށް تَنْفِيذ ކުރަމުންދާ ތަނެއްގައި އަމަންއަމާންކަން ރަސްކަންކުރާނެއެވެ. އަދި حكم ތައް تنفيذ ނުކޮށް ތިމާމެން ކިތަންމެ ކުރިއަރައި ترقّى ވެފައިވާކަމުގައި އަޑުއެރުވިޔަސް އެތަނެއްގައި ވެރިކަންކުރާނީ ބިރުވެރިކަމާއި ނާމާންކަމެވެ. ކަޓަރުއެޅުމާ، ލޫޓުވުމެވެ. މީހުންމެރުމާ ފަސާދައެވެ. فاحش ކަންތަކާއި ދެންވެސް އެބާވަތުގެ އެންމެހައި ނުބައެކެވެ. ބައްޔާ އެކަށީގެންވާވަރު ބޭހެއް ނުކުރެވިއްޖެއްޔާ ބަލި ހައްތާބޮޑުވެ ނުބައިވާނެއެވެ. ބުއްދިވެރިންނޭވެ. عبرة حاصل ކުރާށެވެ! ކޮންމެއަކަސް މި ތެއްތިރީސްވަނަ އާޔަތަކީ مجتمع إصلاح ކުރުމުގެ ބޭސްގަނޑެވެ. އެއާޔަތުގައި بيان ވެގެންއެވާ ބަލީގެ ބޭހަކީ ހަމަ އެ އާޔަތުގައި އެވާ ބޭހެވެ. އެހެން ބޭހަކުން އަސަރެއް ނުކުރާނެއެވެ. ޓީބީ ޖެހުނީމާ އަރިދަފުސް ރޯގާގެ ބޭހަކުން ނުގުޑާނެއެވެ.

5:34

إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ مِن قَبۡلِ أَن تَقۡدِرُواْ عَلَيۡهِمۡۖ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ ﴿34﴾

ކަލޭމެންނަށް އެމީހުންގެމައްޗަށް ކުޅަދާނަވުމުގެކުރިން (އެބަހީ ކަލޭމެން އެމީހުން އަތުލައިގަތުމުގެ ކުރިން) تَوبَة ވެއްޖެމީހުން މެނުވީއެވެ. އެބަހީ އެފަދަމީހުންނަށް އިސްވެދިޔަ އަދަބުގެތެރެއިން އަދަބެއް ދިނުމެއް ހުއްދައެއްނޫނެވެ. ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ رحمة ލެއްވުންބޮޑުވެގެންވާ ކަލާނގެކަން ކަލޭމެން ދަންނާށެވެ!

5:35

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱبۡتَغُوٓاْ إِلَيۡهِ ٱلۡوَسِيلَةَ وَجَٰهِدُواْ فِي سَبِيلِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ ﴿35﴾

އޭ އީމާންވެގެންވާ މީސްތަކުންނޭވެ! ކަލޭމެން ﷲ އަށް ބިރުވެތިވާށެވެ! تقوى ވެރިވާށެވެ! އަދި އެކަލާނގެ حضرة ގައި ކަލޭމެން وَسِيلَة ހޯދާށެވެ! (އެބަހީ އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންތެރިވެ އެކަލާނގެ حضرة ގައި ގާތްކަން ހޯދާށެވެ!) އަދި އެކަލާނގެ މަގުގައި ކަލޭމެން جهاد ކުރާށެވެ! (އެކަލާނގެ ދީން ކުރިއެރުވުމަށް ހިތްވަރުކުރާށެވެ!) އެއީ ކަލޭމެންނަށް ކާމިޔާބުވެ ނަސީބުލިބޭތޯއެވެ؟

5:36

إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡ أَنَّ لَهُم مَّا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا وَمِثۡلَهُۥ مَعَهُۥ لِيَفۡتَدُواْ بِهِۦ مِنۡ عَذَابِ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنۡهُمۡۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ ﴿36﴾

ހަމަކަށަވަރުން ކާފަރުވީ މީސްތަކުން (ދަންނައެވެ!) އެމީހުންނަށް ކަނޑައެޅިގެން ބިމުގައި ވާހާތަކެއްޗާއި އަދި އެޔާއެކު އޭގެއިތުރަށް އަދި އެހާތަކެތި އެމީހުން قيامة ދުވަހުގެ عذاب ން ސަލާމަތްވާން فديَة އެއްގެގޮތުގައި ލިބިފައިވިޔަސް އެހާތަކެތި ދިނަސް އެމީހުންގެ ފަރާތުން އެކަން قبول ނުވެވޭނެއެވެ. (ﷲ އެކަން قبول ނުކުރައްވާނެއެވެ.) އަދި އެމީހުންނަށްހުރީ ހަމަ ވޭންދެނިވި عذاب އެވެ.

5:37

يُرِيدُونَ أَن يَخۡرُجُواْ مِنَ ٱلنَّارِ وَمَا هُم بِخَٰرِجِينَ مِنۡهَاۖ وَلَهُمۡ عَذَابٞ مُّقِيمٞ ﴿37﴾

އެމީހުން (قيامة ދުވަހުން) ނަރަކައިން ނުކުތުމަށް އެދޭނެއެވެ. (އެކަމަކު) އެމީހުންނަކީ އެތަނުން ނުކުންނާނެ ބައެއްނޫނެވެ. އެމީހުންނަށްހުރީ (ނަރަކައިގާ) قائم ވެތިބޭ ދާއިމީ عذاب އެވެ.

5:38

وَٱلسَّارِقُ وَٱلسَّارِقَةُ فَٱقۡطَعُوٓاْ أَيۡدِيَهُمَا جَزَآءَۢ بِمَا كَسَبَا نَكَٰلٗا مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٞ ﴿38﴾

އަދި ވައްކަންކުރި ފިރިހެންމީހާއާއި އަދި ވައްކަންކުރި އަންހެންމީހާ (ދަންނައެވެ.) ކަލޭމެން އެދެމީހުންގެ އަތްކަނޑާށެވެ. އެއީ އެދެމީހުންކުރި ނުބައި ކަންތަކުގެ جزاء އެއްގެގޮތުން ﷲ ގެ حضرة ންވާ عقوبة އާއި ކޯފާއެވެ. އަދި ﷲ އީ عزّة ވަންތަ (ގަދަފަދަވަންތަ) حكمة ވަންތަ ކަލާނގެއެވެ.

5:39

فَمَن تَابَ مِنۢ بَعۡدِ ظُلۡمِهِۦ وَأَصۡلَحَ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَتُوبُ عَلَيۡهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ ﴿39﴾

އަދި އޭނާގެ އެ އަނިޔާއަށްފަހު (އެބަހީ އަތްކެނޑުމަށްފަހު) އޭނާ تَوبة ވެ إصلاح ކޮށްފިއްޔާ އެބަހީ އޭނާ އެހުރި އުރެދުމެއް ދޫކޮށް ރަނގަޅުކޮށްފިއްޔާ ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ﷲ تعالى އޭނާގެ މައްޗަށް تَوبة ލައްވައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ رحمة ލެއްވުން ބޮޑުވެގެންވާ ކަލާނގެއެވެ.

5:40

أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ يُعَذِّبُ مَن يَشَآءُ وَيَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ ﴿40﴾

ހަމަކަށަވަރުން އުޑުތަކާއި ބިމުގައިވާހާތަކެތި ﷲ އަށް مِلْكُ ވެ خاصّ ވެގެންވާކަން ކަލޭގެފާނަށް އެނގިވަޑައިނުގަންނަވައިތޯއެވެ؟ (ނުވަތަ ތިމަންނާމެންނީ ﷲ ގެ ދަރީންނޭ އެކަލާނގެ އެންމެ ލޯބިވާމީހުންނޭ މިކިޔާ މީހުންނަށް ނޭނގޭ ބާވައެވެ؟) އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގަންނަވާ އަޅަކަށް عذاب ދެއްވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގަންނަވާ އަޅަކަށް އެކަލާނގެ ފުއްސަވައެވެ. އަދި ހުރިހާކަމެއްގެ މައްޗަށް ﷲ ކުޅަދުންވަންތަވެވޮޑިގެންވެއެވެ. މިއަންނަ އާޔަތުގެ ترجمة ނުވަތަ إجمالى މާނަ ލިއުމުގެ ކުރިން ކުޑަވާހަކަކޮޅެއް / ދެތިން كلمة އެއް ބުނެލާނަމެވެ. އެއީ އާޔަތުގެ މާނަ ވިސްނައިގަތުން ފަސޭހަވުމަށްޓަކައެވެ. މިއާޔަތް ބާވައިލައްވާފައިވަނީ حادثة އަކާއި ގުޅިގެންނެވެ. އެއީ: رسول ﷲ ﷺ مدينة އަށް ވަޑައިގެންނެވިފަހުން: يهودي ންގެ ފިރިހެނަކާއި އަންހެނަކާއި ދެމީހުން ޒިނޭކުރިއެވެ. ދެން يهودي ންގެ ދަންނަބޭކަލުންތަކެއް ޖަމާވެފައި އެދެމީހުންނަށް حكم ކުރެއްމަށް މިފޮނުވީ ކީރިތި رسول އާގެ އަރިހަށެވެ. އެމީހުންގެ توراة ގައި ބަޔާންވެގެންވާފަދައިން އެދެމީހުންގެ ނިޔާއަކީ رَجَمُ ކުރުމެވެ. مُحْصَنُ ދެމީހުންނެވެ. އެމީހުން رسول ﷲ ﷺ ގެ އަރިހަށް އެދެމީހުންގެ މައްސަލަ ހުށަހެޅީ އެހެންގޮތަކަށް حكم ކުރައްވާނެކަމަށެވެ. އަދި އެދެމީހުންނާއެކު ފޮނުވިމީހުންގާތު މިދަންނަ ބޭކަލުންތައް ބުނީ رَجَمُ ކުރުން ނޫން އެހެން حكم އެއް ކުރައްވައިފިއްޔާ قبول ކުރާށެވެ! އެހެންކަމަށްވަންޏާ އެއީ ހަމަ އާދައިގެ ރަސްކަލެކެވެ. އަދި رَجَمُ ކުރުމަށް حكم ކުރައްވައިފިއްޔާ ދެން ކަލޭމެން އަވަހަށް ރައްކާތެރިވާށެވެ. އެގޮތް قبول ނުކުރާށެވެ! ދެން އެދެމީހުންނާއިގެން އެކަލޭގެފާނުންގެ އަރިހަށް ނިޔާކުރަންދިއުމުން އެކަލޭގެފާނު ވަޑައިގެންނެވީ يهودي ންގެ ދަންނަބޭކަލުންގެ އަރިހަށެވެ. އަދި އެމީހުން ކިބައިން އެދިވަޑައިގަތީ އެންމެބޮޑަށް ދަންނަމީހާއާއި ބައްދަލުކުރައްވާށެވެ. ދެން އެމީހުން ދެއްކީ عَبْدُ ﷲ بْن صُورِيَا ކިޔާ މީހެކެވެ. އަދި ދެންނެވިއެވެ. މިއީ توراة ގެ خبر އެންމެބޮޑަށް ދަންނަމީހާއެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު އެމީހާ ގޮވައިގެން ވަޑައިގެން އެކަނި ބައިންދާފައި حديث ކުރެއްވިއެވެ. مُحْصَن އަކު ޒިނޭކުރީމާ توراة ގައި އޮންނަ حكم އެއް އެނގޭހެއްޔެވެ؟ އެމީހާ ދެންނެވިއެވެ. އާދޭހެވެ. (އެއީ رَجَمُ ކުރުމެވެ.) އަދި އެމީހާ ދެންނެވިއެވެ. އޭ أبو القاسم އެވެ. ކަލޭގެފާނަކީ ކަނޑައެޅިގެން نبي އަކުކަން އެމީހުން ރަނގަޅަށް ދަނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެމީހުން ކަލޭގެފާނަށް حسد ވެރިވަނީއެވެ. ދެން رسول ﷲ ﷺ ނުކުމެވަޑައިގެން އެދެމީހުން رَجَمُ ކުރުމަށް أمر ކުރެއްވީއެވެ. ދެން އޭގެފަހުގައި عَبْدُ ﷲ بْن صُورِيَا އަލުންވެސް ކާފަރުވީއެވެ. ދެން އެކަމާ ގުޅިގެން މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވިކަމުގައިވިއެވެ. = تفسير الطبري =